بیمه‌های مهندسی، به‌ویژه بیمه‌های «تمام خطر پیمانکاران»[1] (CAR) و «تمام خطر نصب»[2] (EAR)، نقش مهمی در مدیریت ریسک پروژه‌های عمرانی و صنعتی ایفا می‌کنند. یکی از مهم‌ترین چالش‌های این بیمه‌ها تعیین حدود پوشش خسارات ناشی از نقص طراحی، نقص مواد یا عیب در اجرا است. برای رفع ابهامات و ایجاد استاندارد مشترک در بازار بیمه، گروه مهندسی لندن[3] مجموعه‌ای از شروط موسوم به شروط لِگ[4] را تدوین کرد. سه شرط اصلی این مجموعه شامل لگ ۱[5]، لگ ۲[6] و لگ ۳[7] هستند که هر یک دامنه متفاوتی از پوشش خسارات ناشی از عیوب طراحی و اجرا را تعریف می‌کنند. این مقاله با رویکردی تحلیلی به بررسی دقیق شرط لگ ۳، ظرایف حقوقی و فنی آن، و تفاوت‌های آن با شرط‌های لگ ۱ و لگ ۲ می‌پردازد. همچنین پیامدهای کاربرد این شروط در قراردادهای بیمه مهندسی بررسی می‌شود.

مقدمه 

پروژه‌های بزرگ مهندسی و ساختمانی با طیف وسیعی از ریسک‌ها مواجه هستند که از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به نقص طراحی، ضعف مواد، خطا در اجرا یا ترکیبی از این عوامل اشاره نمود. این عوامل ممکن است منجر به خسارات گسترده‌ای در پروژه شوند که تعیین مسئولیت و حدود پوشش بیمه‌ای آن‌ها پیچیده است. در بازار بین‌المللی بیمه، به‌ویژه در بازار لندن، برای استانداردسازی نحوه برخورد با چنین خساراتی، شروطی تحت عنوان شروط گروه مهندسی لندن (LEG) تدوین شد. این شروط نخستین بار در دهه ۱۹۹۰ توسط گروهی از بیمه‌گران و متخصصان بیمه مهندسی در بازار لویدز[8]  طراحی شد تا نحوه برخورد با خسارات ناشی از عیب ذاتی، نقص طراحی یا خطای ساخت را روشن سازد (London Engineering Group, 1995).

سه نسخه اصلی این شروط شامل لگ ۱، لگ ۲ و لگ ۳ هستند که از نظر دامنه پوشش از محدودترین تا گسترده‌ترین آن، مرتب شده‌اند. شرط لگ ۱، محدودترین پوشش را ارائه می‌دهد، در حالی که شرط لگ ۳، بیشترین دامنه پوشش را برای خسارات ناشی از عیب طراحی یا اجرا فراهم می‌کند. در بسیاری از پروژه‌های بزرگ زیرساختی، انتخاب میان این سه شرط می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر توزیع ریسک میان کارفرما، پیمانکار و بیمه‌گر داشته باشد.

پیشینه و هدف تدوین شروط لِگ 

پیش از تدوین شروط لگ، در بسیاری از بیمه‌نامه‌های مهندسی از عبارت‌های کلی مانند «استثناء طراحی ناقص»[9] استفاده می‌شد که اغلب موجب اختلاف میان بیمه‌گر و بیمه‌گزار در زمان وقوع خسارت می‌گردید. تفسیر این عبارات در دادگاه‌ها نیز یکسان نبود و گاهی نتایج متفاوتی به همراه داشت. گروه مهندسی لندن برای رفع این مشکل، مجموعه‌ای از شروط استاندارد ارائه داد که به‌صورت دقیق مشخص می‌کردند چه بخشی از خسارات ناشی از نقص طراحی یا اجرا، تحت پوشش قرار می‌گیرد و چه بخشی از آن مستثنی است (Swiss Re, 2013).

هدف اصلی این شروط ایجاد شفافیت در تعیین حدود پوشش بیمه‌ای و کاهش اختلافات حقوقی در پروژه‌های مهندسی بود. در نتیجه، بیمه‌گران و کارفرمایان می‌توانستند با آگاهی بیشتر سطح پوشش مورد نظر خود را انتخاب کنند.

تعریف و ماهیت شرط لگ ۳

شرط لگ ۳ که در ادبیات بیمه‌ای با عنوان «شرط اصلاح طراحی»[10] نیز شناخته می‌شود، گسترده‌ترین سطح پوشش را در میان شروط لگ، فراهم می‌کند. این شرط در اصل بیان می‌کند که خسارات ناشی از نقص طراحی، مواد یا اجرا قابل جبران هستند، مگر آنکه هزینه مربوط به بهبود یا ارتقای طراحی اولیه باشد.

منطق اصلی این شرط آن است که بیمه‌گر، خسارت وارده را جبران می‌کند، اما مسئول تأمین هزینه‌هایی که منجر به ارتقای طراحی و اصلاح عملکرد، فراتر از حالت اولیه می‌شود، نیست. به عبارت دیگر، هدف بیمه بازگرداندن پروژه به وضعیت طراحی اولیه است، نه ایجاد یک طراحی بهتر یا پیشرفته‌تر.

در تفسیر عملی این شرط، اگر بخشی از پروژه به دلیل نقص طراحی دچار خسارت شود، بیمه‌گر هزینه تعمیر یا جایگزینی آن بخش را تا سطح طراحی اولیه پرداخت می‌کند. اما اگر برای پیشگیری از تکرار خسارت، لازم باشد طراحی به‌طور اساسی اصلاح شود، هزینه این اصلاح بر عهده بیمه‌گزار باقی می‌ماند.

ابعاد حقوقی و فنی شرط لگ ۳

یکی از نکات ظریف در تفسیر شرط لگ ۳، تمایز میان «بازسازی مطابق طراحی اولیه» و «اصلاح طراحی» است. در بسیاری از موارد عملی، تعیین مرز میان این دو موضوع دشوار است. برای مثال، اگر در زمان تعمیر یک سازه لازم باشد از مواد جدید یا فناوری پیشرفته‌تری استفاده شود، این سؤال مطرح می‌شود که آیا این اقدام صرفاً بازسازی است یا اصلاح طراحی.

در چنین مواردی معمولاً اصل «جایگزینی با مشابه»[11] مورد استفاده قرار می‌گیرد. یعنی بیمه‌گر هزینه بازسازی با کیفیتی معادل طراحی اولیه را تقبل می‌کند، حتی اگر فناوریِ مورد استفاده در بازار تغییر کرده باشد. اما اگر تغییرات باعث افزایش ظرفیت، دوام یا عملکرد سازه شود، آن بخش به عنوان اصلاح طراحی تلقی و از پوشش خارج می‌شود (Munich Re, 2018).

نکته مهم دیگر آن است که شرط لگ ۳، علاوه بر خسارت وارده به بخش‌های سالم پروژه، هزینه تعمیر خود بخش معیوب را نیز پوشش می‌دهد. این ویژگی یکی از تفاوت‌های مهم آن با سایر شرط‌های لِگ است.

مقایسه شرط لگ ۳ با لگ ۱

شرط لگ ۱، محدودترین شکل استثنای نقص طراحی است. در این شرط تمام خسارات ناشی از نقص طراحی، مواد یا اجرا مستثنی هستند. به عبارت دیگر، اگر مشخص شود که علت اصلی خسارت نقص طراحی بوده است، بیمه‌گر هیچ‌گونه مسئولیتی برای جبران خسارت نخواهد داشت.

در نتیجه، حتی خساراتی که به سایر بخش‌های سالم پروژه وارد شده‌اند نیز ممکن است از پوشش خارج شوند. این موضوع باعث می‌شود شرط لگ ۱، بیشتر در پروژه‌هایی مورد استفاده قرار گیرد که ریسک طراحی بسیار پایین یا به‌خوبی کنترل شده است.

در مقایسه با لگ ۱، شرط لگ ۳، دامنه پوشش بسیار گسترده‌تری دارد، زیرا نه‌تنها خسارات ناشی از عیب طراحی را پوشش می‌دهد، بلکه هزینه تعمیر خود بخش معیوب را نیز تا سطح طراحی اولیه، جبران می‌کند.

مقایسه شرط لگ ۳ با لگ ۲ 

شرط لگ ۲ که اغلب به عنوان «شرط نقض در نتایج»[12] شناخته می‌شود، از نظر دامنه پوشش بین لگ ۱ و لگ ۳ قرار می‌گیرد. در این شرط، خساراتی که در نتیجه نقص طراحی یا اجرا به سایر بخش‌های پروژه وارد می‌شود تحت پوشش قرار دارند، اما هزینه تعمیر یا جایگزینی خود بخش معیوب، مستثنی است.

به بیان ساده، اگر یک جزء معیوب باعث آسیب به سایر اجزای پروژه شود، بیمه‌گر هزینه تعمیر اجزای آسیب‌دیده را پرداخت می‌کند، اما هزینه اصلاح یا تعویض همان جزء معیوب را تقبل نمی‌کند.

در مقابل، شرط لگ ۳، این محدودیت را نیز حذف می‌کند و حتی تعمیر بخش معیوب را نیز پوشش می‌دهد، مگر در مواردی که هزینه مربوط به اصلاح طراحی باشد.

پیامدهای عملی انتخاب شرط لِگ ۳

انتخاب شرط لگ ۳، در بیمه‌نامه‌های مهندسی معمولاً نشان‌دهنده تمایل کارفرما یا پیمانکار به انتقال بخش قابل‌توجهی از ریسک طراحی به بیمه‌گر است. این موضوع به‌ویژه در پروژه‌های پیچیده مانند نیروگاه‌ها، پالایشگاه‌ها، تونل‌ها و سازه‌های زیرساختی بزرگ اهمیت دارد.

با این حال، استفاده از شرط لگ ۳، معمولاً با افزایش حق بیمه همراه است، زیرا بیمه‌گر در این حالت دامنه وسیع‌تری از خسارات را پوشش می‌دهد. به همین دلیل در مذاکرات بیمه‌ای میان کارفرما، پیمانکار و بیمه‌گر، انتخاب نوع شرط لگ، یکی از موضوعات کلیدی محسوب می‌شود.

نتیجه‌گیری 

شروط لگ، نقش مهمی در تعیین حدود پوشش بیمه‌ای خسارات ناشی از نقص طراحی، مواد یا اجرا در پروژه‌های مهندسی دارند. در میان این شروط، شرط لگ ۳، گسترده‌ترین سطح پوشش را ارائه می‌دهد، زیرا علاوه بر خسارات تبعی ناشی از نقص طراحی، هزینه تعمیر بخش معیوب را نیز تا حد طراحی اولیه پوشش می‌دهد. تنها محدودیت اصلی این شرط مربوط به هزینه‌های ناشی از اصلاح طراحی است که خارج از تعهد بیمه‌گر قرار می‌گیرد.

مقایسه با شرط‌های لگ ۱ و لگ ۲، نشان می‌دهد که انتخاب هر یک از این شروط می‌تواند تأثیر عمده‌ای بر توزیع ریسک در پروژه داشته باشد. در نتیجه، درک دقیق این شروط برای کارفرمایان، پیمانکاران، مهندسان مشاور و بیمه‌گران اهمیت اساسی دارد.

منابع 

London Engineering Group. (1995). Defects Exclusion Clauses LEG 1/96, LEG 2/96, LEG 3/96. London Engineering Group Publications.

Munich Re. (2018). Engineering Insurance and Construction Risk Management. Munich Re Publishing.

Swiss Re. (2013). Construction All Risks Insurance: Defects Exclusion Clauses and Their Application. Swiss Re Sigma Reports.

Bunni, N. (2014). Risk and Insurance in Construction. London: Taylor & Francis.

International Engineering Insurance Review. (2017). Defects Clauses in CAR and EAR Policies. London Market Publications.