گزارش ریسک‌های جهانی ۲۰۲۶ [1]، که بیست‌ویکمین نسخه از گزارش سالانه مجمع جهانی اقتصاد (WEF)[2] است، تصویری دقیق، چندبعدی و واقع‌گرایانه از جهانی ترسیم می‌کند که در آستانه ورود به دوره‌ای ناپایدار، پرتنش و به‌شدت رقابتی قرار دارد. این گزارش با مشارکت بیش از ۱۳۰۰ تن از رهبران، سیاست‌گذاران، مدیران ارشد و متخصصان ریسک از بخش‌های دولتی، تجاری، دانشگاهی و جامعه مدنی تهیه شده است و ریسک‌های جهانی را در سه افق زمانی کوتاه‌مدت: ۲۰۲۶، میان‌مدت: ۲۰۲۸ و بلندمدت: ۲۰۳۶، مورد بررسی و تحلیل قرار می‌دهد.

محور اصلی گزارش ریسک‌های جهانی ۲۰۲۶، «عصر رقابت»[3] است: دوره‌ای که در آن رقابت‌های ژئوپلیتیکی، ابزارهای اقتصادی، فناوری‌های نوظهور و شکاف‌های اجتماعی به‌طور هم‌زمان و در تعامل با یکدیگر تشدید می‌شوند و اثرات متقابل آن‌ها یکدیگر را تقویت می‌کند. این تحولات، به‌ویژه ساختارها و نهادهای جهانی را تحت فشار قرار می‌دهد و زمینه‌ساز بروز تهدیدهای نوینی در حوزه‌هایی همچون امنیت سایبری، رویارویی‌های ژئو‌اقتصادی[4] و پیامدهای اجتماعی می‌شود.

۱. مقدمه: جهان در آستانه پرتگاه

گزارش ریسک‌های جهانی ۲۰۲۶ مجمع جهانی اقتصاد، جهانی را ترسیم می‌کند که در آن الگوها و سازوکارهای تثبیت‌کننده گذشته، کارآمدی پیشین خود را از دست داده‌اند. تشدید منازعات میان دولت‌ها، بهره‌گیری ابزاری از تجارت، سرمایه و فناوری، و تضعیف نهادهای چندجانبه، نظم بین‌المللی مبتنی بر قواعد[5] را با چالش‌های عمیق و ساختاری روبه‌رو کرده است. در چنین فضایی، کشورها و نهادها ناگزیرند خود را برای مواجهه با بحران‌هایی پیچیده، چندبعدی و به‌هم‌پیوسته آماده کنند.

۱–۱. چندقطبی‌گرایی به جای چندجانبه‌گرایی

جهان به‌سمت چندقطبی‌گرایی[6] در حرکت است، بی‌آنکه سازوکارهای چندجانبه‌گرایی[7]متناسب با آن تقویت شده باشند. این وضعیت نشان می‌دهد که قدرت‌های بزرگ بیش از گذشته از توافقات جهانی و همکاری‌های فراگیر فاصله گرفته‌اند و جای آن را رقابت و تعارض منافع در مقیاس جهانی گرفته است. در نتیجه، نهادهای بین‌المللی که زمانی نقش کلیدی در مدیریت و حل‌وفصل بحران‌های جهانی داشتند، امروز با چالش‌های جدی در زمینه مشروعیت و کارایی مواجه‌اند.

۱–۲. چهار نیروی ساختاری تشدیدکننده ریسک

گزارش ریسک‌های جهانی ۲۰۲۶، چهار نیروی ساختاری را به‌عنوان بستری برای تشدید ریسک‌ها معرفی می‌کند:

• شتاب در فناوری[8] : به‌ویژه پیشرفت‌های سریع در زمینه هوش مصنوعی، فناوری‌های کوانتومی[9] و سایر فناوری‌های نوین.

• تحولات ژئواستراتژیک[10] : تحول در تعادل قدرت‌های جهانی و ظهور قدرت‌های نوظهور.

• تغییرات اقلیمی: اثرات بلندمدت اقلیمی که بر تمامی عرصه‌های زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی تاثیر می‌گذارد.

• بخش‌بندی جمعیتی[11]: تقسیم‌بندی‌های جمعیتی که باعث تفاوت‌های عمیق در نیازهای اقتصادی و اجتماعی کشورها می‌شود.

این نیروها باعث می‌شوند ریسک‌ها، نه‌تنها هم‌زمان، بلکه به‌صورت زنجیره‌ای و تصاعدی بروز کنند.

۲. چشم‌انداز ریسک‌های جهانی در سال ۲۰۲۶: تشدید شرایط ژئو‌اقتصادی و ژئوپلیتیکی

بر اساس نتایج گزارش پیمایش درک ریسک‌های جهانی ۲۰۲۶ (GRPS) [12]، در سال ۲۰۲۶، ریسک‌های ژئوپلیتیک و ژئو‌اقتصادی بیشترین نگرانی را برای تصمیم‌گیرندگان جهان ایجاد خواهند کرد. تقریباً یک‌سوم پاسخ‌دهندگان تنها دو ریسک را به‌عنوان محتمل‌ترین محرک «بحران واقعی جهان»[13] انتخاب کردند. این بحران‌ها مجموعه‌ای از تنش‌های اقتصادی، تغییرات سیاسی و پیامدهای بلندمدت ناشی از ناهماهنگی‌های جهانی را در بر می‌گیرند.

۲–۱. ده ریسک برتر جهان در سال ۲۰۲۶

• رتبه ۱: رویارویی ژئو‌اقتصادی  – ۱۸ درصد

• رتبه ۲: درگیری‌های مسلحانه دولتی[14]  – ۱۴ درصد

• رتبه ۳: رویدادهای حدی اقلیمی[15]  – ۸ درصد

• رتبه ۴: قطبی‌شدن اجتماعی[16]  – ۷ درصد

• رتبه ۵: اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده[17]  –۷ درصد

• رتبه ۶: رکود اقتصادی[18]

• رتبه ۷: افول حقوق بشر[19] و آزادی‌های مدنی

• رتبه ۸: پیامدهای نامطلوب هوش مصنوعی

• رتبه ۹: ناامنی سایبری[20]

• رتبه ۱۰: نابرابری[21]

این ریسک‌ها نشان می‌دهند که در سال ۲۰۲۶، مشکلات اقتصادی و اجتماعی به‌ویژه در زمینه تغییرات اقلیمی، بی‌ثباتی ژئوپلیتیکی و تهدیدهای سایبری به شدت ‌به‌هم‌پیوسته و پیچیده خواهند شد.

۳. رویارویی ژئو‌اقتصادی: ریسک شماره یک جهان

۳–۱. تعریف و دامنه

رویارویی ژئو‌اقتصادی به استفاده فزاینده دولت‌ها از ابزارهای اقتصادی مانند تحریم‌ها، کنترل سرمایه، یارانه‌های دولتی، محدودیت‌های تجاری و کنترل فناوری با هدف امنیت ملی و مهار رقبا اشاره دارد. این ابزارها، علاوه بر ایجاد تنش‌های بین‌المللی، باعث ایجاد شکاف‌های اقتصادی و سیاسی جدید می‌شوند.

۳–۲. پیامدهای کلیدی

• افزایش اختلال در زنجیره‌های حیاتی تأمین

• افزایش هزینه‌های تولید و تجارت جهانی

• فشار مضاعف بر اقتصادهای غیرمتعهد

• تضعیف نهادهایی همچون سازمان تجارت جهانی (WTO)[22]

گزارش مجمع جهانی اقتصاد، تأکید می‌کند که این ریسک، هم علت و هم معلولِ تضعیف چندجانبه‌گرایی است و می‌تواند به بی‌ثباتی اجتماعی و تضعیف حاکمیت قانون، منجر شود.

۴. ریسک‌های فناورانه: از ناامنی سایبری تا «هوش مصنوعی در مقیاس بزرگ»

۴–۱. ناامنی سایبری و اطلاعات نادرست

افزایش حملات سایبری به زیرساخت‌های حیاتی و گسترش اطلاعات جعلی، اعتماد عمومی، کارکرد دولت‌ها و پاسخ به بحران‌ها را تضعیف کرده است. این ریسک‌ها به‌طور مستقیم با قطبی‌سازی اجتماعی و زوال دموکراسی در ارتباط هستند.

۴–۲. پیامدهای نامطلوب هوش مصنوعی

اگرچه هوش مصنوعی، در افق کوتاه‌مدت در رتبه‌های پایین‌تر قرار دارد، اما در افق ۱۰ ساله یکی از بیشترین جهش‌ها را در شدت ریسک تجربه می‌کند. گزارش ریسک‌های سال ۲۰۲۶، به موارد زیر اشاره می‌کند:

• اختلال عمیق در بازار کار و هویت شغلی

• تشدید نابرابری اقتصادی

• تسهیل در تولید انبوه اطلاعات جعلی[23]

• ریسک‌های امنیتی و حتی نظامی ناشی از عمومیت یافتن ابزارهای هوش مصنوعی

این وضعیت، نیازمند بازطراحی قرارداد اجتماعی، نظام آموزش و سیاست‌های حمایتی است.

۵. افق‌های زمانی آینده: ۲۰۲۸ و ۲۰۳۶

۵–۱. افق ۲۰۲۸: ریسک‌های انباشته

در افق دو‌ساله، رویارویی ژئو‌اقتصادی همچنان در رتبه اول باقی می‌ماند و اطلاعات نادرست به رتبه دوم صعود می‌کند. این ترکیب، نشان‌دهنده هم‌افزایی ریسک‌های اقتصادی، فناورانه و اجتماعی است.

۵–۲. افق ۲۰۳۶: بازگشت ریسک‌های زیست‌محیطی

در افق ده‌ساله، ریسک‌های زیست‌محیطی، بار دیگر در صدر قرار می‌گیرند:

• رویدادهای حدی اقلیمی

• فروپاشی تنوع زیستی[24]

• تغییرات بحرانی سامانه‌های زمین[25]

در کنار آن، پیامدهای نامطلوب هوش مصنوعی و اطلاعات نادرست نیز در میان پنج ریسک اول قرار می‌گیرند.

۶. جمع‌بندی: از مدیریت ریسک تا تاب‌آوری سیستمی[26]

گزارش ریسک‌های جهانی ۲۰۲۶، به‌روشنی نشان می‌دهد که جهان وارد دوره‌ای از ریسک‌های پیچیده، درهم‌تنیده و سریع‌الاثر شده است. دیگر نمی‌توان ریسک‌ها را به تنهایی، مدیریت کرد. پیام کلیدی گزارش مجمع جهانی اقتصاد، عبارت است از:

• ضرورت بازسازی اعتماد و همکاری جهانی

• سرمایه‌گذاری هم‌زمان در تاب‌آوری اقتصادی، دیجیتال و اجتماعی

• حکمرانی مسئولانه فناوری، به‌ویژه هوش مصنوعی مولد

• حرکت از «مدیریت بحران» به «پیشگیری و انطباق‌پذیری سریع»

در عصر رقابت، بقا و پایداری نه در انزوا، بلکه در همکاری هوشمندانه در بطن رقابت، معنا پیدا می‌کند.

برای مطالعه متن کامل گزارش ریسک‌های جهانی ۲۰۲۶»، روی این لینک کلیک نمایید.