بازار بیمه عمر در سال‌های اخیر آرام‌آرام در حال تغییر شکل است. شرکت‌های بیمه که زمانی تمرکز اصلی خود را بر ارزیابی ریسک‌های بیمه‌ای و کفایت ذخایر[1] قرار می‌دادند، امروزه بیش از پیش، به نحوه مدیریت دارایی‌های پشتیبانِ تعهدات بلندمدت خود توجه می‌کنند. در این میان، «بیمه اتکایی دارایی‌محور» (AIR)[2] به الگویی تبدیل شده که تلاش می‌کند میان تعهدات بلندمدت بیمه‌ای و راهبردهای پیشرفته سرمایه‌گذاری، پیوندی مستقیم برقرار کند. این رویکرد که ابتدا در بازارهایی مانند ایالات متحده و انگلستان رشد کرد و سپس در ژاپن گسترش یافت، اکنون به‌تدریج در برخی بازارهای آسیایی از جمله هنگ‌کنگ نیز مورد توجه قرار گرفته است. مطلب حاضر، ضمن معرفی این الگو، چکیده‌ای از گزارش شرکت مشاروه و بیم‌سنجی میلی‌من[3] با عنوان «بیمه اتکایی دارایی‌محور در هنگ‌کنگ: فرصت‌ها، ریسک‌ها و چشم‌انداز نظارتی»، دلایل گسترش این نوع بیمه اتکائی، مزایا و ملاحظات عملیاتی برای شرکت‌های بیمه و بیمه‌گران اتکایی و نیز رویکردهای نظارتی در هنگ‌کنگ می‌پردازد. در متن گزارش اصلی میلی‌من، نویسندگان ضمن تشریح عوامل رشد این نوع بیمه اتکائی در بازارهای بین‌المللی و منطقه‌ای، به فرصت‌ها و انگیزه‌های ورود شرکت‌های بیمه و بیمه‌گران اتکایی به این معاملات می‌پردازند. همچنین ملاحظات کلیدی در طراحی و اجرای چنین قراردادهایی از جمله مدیریت ریسک طرف مقابل، کیفیت وثایق، مدیریت دارایی-بدهی و پیچیدگی‌های نظارتی، بررسی می‌شود. در نهایت، مقاله میلی‌من، به وضعیت بازار هنگ‌کنگ و تحولات مقرراتی اخیر، از جمله رویکرد نهاد ناظر این منطقه در افزایش نظارت بر معاملات بیمه اتکائی دارایی‌محور، می‌پردازد و چشم‌انداز آینده این حوزه را ترسیم می‌کند.

۱. مقدمه

تحولات اخیر در صنعت بیمه عمر نشان می‌دهد که نگاه به تعهدات بیمه‌ای در حال تغییر است. در گذشته، این تعهدات عمدتاً از منظر ریسک‌های بیمه‌ای مانند مرگ‌ومیر، طول عمر یا رفتار بیمه‌گزاران و نیز میزان ذخایر و سرمایه مورد نیاز بررسی می‌شدند. اما امروزه بسیاری از بازیگران بازار، این تعهدات بلندمدت را به‌عنوان منبعی پایدار برای تأمین مالی و طراحی راهبردهای سرمایه‌گذاری نیز در نظر می‌گیرند.

در چنین فضایی، بیمه اتکایی دارایی‌محور به یکی از ابزارهای نوظهور مدیریت ترازنامه تبدیل شده است. در این نوع معاملات، بیمه‌گر اتکایی علاوه بر پذیرش بخشی از تعهدات بیمه‌ای، مسئولیت مدیریت ریسک‌های مرتبط با دارایی‌های پشتیبان آن تعهدات را نیز بر عهده می‌گیرد. این معاملات معمولاً در قالب قراردادهای بیمه مشترک[4] و اغلب به صورت سهمیه‌ای انجام می‌شوند و ممکن است شامل انتقال یک بلوک از بیمه‌نامه‌های موجود یا پوشش کسب‌وکار جدید باشند.

همچنین، گسترش چنین ساختارهایی باعث شده معاملات بیمه اتکایی بیش از پیش با حوزه‌هایی همچون مدیریت دارایی، سرمایه‌گذاری نهادی و حتی ساختارهای مالی فرامرزی پیوند بخورند. به همین دلیل، این نوع معاملات به‌تدریج توجه نهادهای ناظر را نیز جلب کرده است. در هنگ‌کنگ، مرجع نظارت بر بیمه (HKIA)[5] در حال بررسی اصلاحاتی در دستورالعمل‌های بیمه اتکایی است تا چارچوب نظارتی دقیق‌تری برای این معاملات فراهم کند.

۲. نکات کلیدی

یکی از ویژگی‌های اصلی بیمه اتکائی دارایی‌محور آن است که نقش مدیریت دارایی در اقتصاد این معاملات بسیار پررنگ است. برخلاف بیمه اتکایی سنتی که تمرکز آنها بر انتقال ریسک‌های بیمه‌ای است، در این الگو عملکرد سرمایه‌گذاری وابسته به دارایی‌های پشتیبان تعهدات، نقش تعیین‌کننده‌ای در سودآوری معامله دارد. به همین دلیل، عواملی مانند تطابق دارایی و بدهی[6]، مدیریت نقدینگی، طراحی سازوکارهای وثیقه[7] و توانایی ایجاد درآمد از اختلاف بازده سرمایه‌گذاری[8]، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند.

برای شرکت‌های بیمه واگذارکننده، این معاملات می‌تواند ابزاری برای انتقال برخی ریسک‌های غیرقابل‌مدیریت از ترازنامه، آزادسازی سرمایه و بهبود کارایی مالی باشد. در برخی بازارها، چنین معاملاتی به مدیریت فشار سودآوری در محصولات قدیمی یا کنترل ریسک طول عمر[9] کمک کرده است. در هنگ‌کنگ نیز این مدل می‌تواند در مدیریت تعهدات ناشی از محصولاتی که در دوره‌های نرخ بهره بالا با تضمین‌های عمده عرضه شده‌اند، نقش داشته باشد.

از سوی دیگر، برای بیمه‌گران اتکایی و سرمایه‌گذاران نهادی، بیمه اتکائی دارایی‌محور، امکان دسترسی به جریان‌های نقدی بلندمدت و قابل پیش‌بینی را فراهم می‌کند. چنین تعهداتی می‌توانند به‌عنوان پایه‌ای برای سرمایه‌گذاری در دارایی‌های متنوع‌تر از جمله اعتبارات خصوصی، زیرساخت‌ها یا ابزارهای مالی ساختارمند، مورد استفاده قرار گیرند و به گسترش دارایی‌های تحت مدیریت نیز کمک کنند.

۳. اهمیت و پیامدها

با وجود مزایای بالقوه، اجرای معاملات بیمه اتکائی دارایی‌محور با پیچیدگی‌ها و ریسک‌های معتنابهی همراه است. یکی از مهم‌ترین دغدغه‌ها برای بیمه‌گران واگذارکننده، مدیریت ریسک طرف مقابل است. از آنجا که در بسیاری از ساختارهای بیمه اتکائی دارایی‌محور، دارایی‌های پشتیبان تعهدات عملاً به حوزه مدیریت بیمه‌گر اتکایی منتقل می‌شوند، ارزیابی دقیق توان مالی، سیاست‌های سرمایه‌گذاری و استانداردهای حاکمیتی طرف مقابل اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

برای کاهش این ریسک، در بسیاری از معاملات از سازوکارهایی مانند حساب‌های امانی وثیقه‌ای[10]، الزامات بیش‌وثیقه‌گذاری[11]، محدودیت‌های سرمایه‌گذاری و حقوق بازپس‌گیری قرارداد استفاده می‌شود. کیفیت و نقدشوندگی دارایی‌های وثیقه‌ای در چنین ساختارهایی نقش اساسی در حفظ منافع بیمه‌گر واگذارکننده دارد.

در مقابل، بیمه‌گران اتکایی نیز با چالش‌هایی در زمینه مدیریت دارایی‌ها و نقدینگی روبه‌رو هستند. سرمایه‌گذاری در دارایی‌های پیچیده‌تر ممکن است بازده بالاتری ایجاد کند، اما در عین حال می‌تواند ریسک نقدشوندگی و نوسان ارزش دارایی‌ها را افزایش دهد. همچنین تغییر در رفتار بیمه‌گزاران برای مثال افزایش ناگهانی نرخ بازخرید بیمه‌نامه‌ها، می‌تواند ساختار زمانی تعهدات را تغییر دهد و نیاز فوری به نقدینگی ایجاد کند.

در بازار هنگ‌کنگ، ترکیب خاص محصولات بیمه‌ای نیز بر میزان استفاده از بیمه اتکائی دارایی‌محور تأثیر گذاشته است. سهم بالای محصولات مشارکتی که دارای اجزای غیرتضمینی هستند، انتقال کامل ریسک را برای بیمه‌گران اتکایی دشوارتر می‌کند، زیرا تصمیم‌گیری درباره سود تقسیمی همچنان در اختیار شرکت بیمه باقی می‌ماند. با این حال، در برخی حوزه‌ها مانند بلوک‌های قدیمی با تضمین‌های بالا یا استفاده از تخصص سرمایه‌گذاری خارجی، همچنان زمینه‌هایی برای استفاده از این الگو وجود دارد.

۴. جمع‌بندی

گسترش بیمه اتکایی دارایی‌محور نشان‌دهنده تغییر عمیق‌تری در ساختار صنعت بیمه است؛ تغییری که در آن مدیریت دارایی و مدیریت تعهدات بیمه‌ای، بیش از گذشته در هم تنیده شده‌اند. این رویکرد می‌تواند به شرکت‌های بیمه کمک کند ترازنامه‌های خود را کارآمدتر مدیریت کنند و در عین حال امکان بهره‌گیری از فرصت‌های متنوع‌تر سرمایه‌گذاری را فراهم آورد.

در هنگ‌کنگ، با افزایش توجه نهاد ناظر و تلاش برای تقویت چارچوب‌های نظارتی، انتظار می‌رود معاملات بیمه اتکائی دارایی‌محور، با دقت و شفافیت بیشتری انجام شوند. موفقیت این مدل در نهایت به توانایی شرکت‌ها در درک دقیق ریسک‌ها، ارزیابی درست طرف‌های معامله و ایجاد سازوکارهای مؤثر حاکمیتی بستگی دارد. در شرایطی که تقاضا برای محصولات پس‌اندازی بلندمدت همچنان رو به افزایش است، احتمالاً بیمه اتکایی دارایی‌محور در سال‌های آینده نیز یکی از ابزارهای مهم مدیریت تعهدات در صنعت بیمه باقی خواهد ماند.

برای مطالعه گزارش کامل «بیمه اتکایی دارایی‌محور در هنگ‌کنگ: فرصت‌ها، ریسک‌ها و چشم‌انداز نظارتی» روی این لینک کلیک نمایید.