عنوان گروه خبري / بیمه حوادث . مدیریت ریسک . بیمه اتکائی .
  • ساعت : ۱۰:۲۰
  • تاريخ :
     ۱۴۰۵/۰۸/۲۵ 
  • تعداد بازدید : 26
ارزش در معرض ریسك اقلیمی؛ از سنجش پیامدهای مالی تغییر اقلیم تا مدیریت ریسك و توانگری بیمه‌گران
ترجمه، تدوین و ویراستاری: دفتر پایگاه خبری تازه‌های بیمه ایران و جهان
تغییر اقلیم، پیش از آنکه در صورت‌های مالی دیده شود، در زندگی و کسب‌وکار مردم اثر می‌گذارد: سیلاب، تولید را متوقف می‌کند، خشکسالی، درآمد کشاورز را کاهش می‌دهد و گرمای شدید، هزینه انرژی و درمان را بالا می‌برد. این پیامدها به افزایش خسارت‌های بیمه‌ای و کاهش ارزش سرمایه‌گذاری‌ها می‌انجامند؛ هم‌زمان، گذار به اقتصاد کم‌کربن نیز سودآوری و ارزش برخی فعالیت‌ها را تغییر می‌دهد. پرسش اصلی برای بیمه‌گران این است: چه مقدار از ارزش اقتصادی امروز در معرض تهدید است و برای حفظ توان ایفای تعهدات آینده چه باید کرد؟ «ارزش در معرض ریسک اقلیمی» ابزاری برای پاسخ به این پرسش است؛ نه با پیش‌گویی آینده، بلکه با سنجش پیامدهای مالی مسیرهای مختلف تغییر اقلیم و سیاست‌های مرتبط با آن. این نوشتار، مفهوم و روش محاسبه این معیار، کاربرد آن در قیمت‌گذاری، سرمایه‌گذاری، بیمه اتکایی و مدیریت توانگری را با مثال و تجربه‌های معتبر تشریح می‌کند. خواننده این مطلب، خواهد آموخت چگونه نتایج مرتبط را تفسیر کند، محدودیت‌های مدل‌ها را بشناسد و با توجه به شرایط صنعت بیمه ایران، از این تحلیل برای تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر بهره بگیرد.

چرا تغییر اقلیم مسئله‌ای مالی و بیمه‌ای است؟

تغییر اقلیم برای یک شرکت بیمه، صندوق بازنشستگی یا مؤسسه سرمایه‌گذاری، صرفاً موضوعی زیست‌محیطی نیست. افزایش خسارت‌های ناشی از سیل، آتش‌سوزی‌های طبیعی، خشکسالی و گرمای شدید، تنها بخشی از پیامدهای آن است. تغییر اقلیم می‌تواند ارزش دارایی‌ها را کاهش دهد، هزینه تأمین مالی را بالا ببرد، سودآوری برخی فعالیت‌های اقتصادی را تضعیف کند و تعهدات بیمه‌ای را افزایش دهد. در کنار این آثار، سیاست‌های کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و گسترش فناوری‌های کم‌کربن نیز ساختار رقابت، تقاضا و سرمایه‌گذاری را تغییر می‌دهند. بنابراین، حتی شرکتی که مستقیماً در معرض یک حادثه طبیعی قرار ندارد، ممکن است از مسیر مشتریان، تأمین‌کنندگان، سرمایه‌گذاری‌ها یا قراردادهای بیمه‌ای، خود متحمل زیان شود.

«ارزش در معرض ریسک اقلیمی»[1] برای پاسخ به همین مسئله مطرح شده است: اگر اقلیم، سیاست‌های اقلیمی و شرایط اقتصادی مرتبط با آن‌ها در مسیری مشخص تغییر کنند، چه مقدار از ارزش اقتصادی یک دارایی، سبد سرمایه‌گذاری یا بنگاه در معرض کاهش قرار می‌گیرد؟ این مفهوم تلاش می‌کند اطلاعاتی مانند افزایش دما، تغییر الگوی بارش، قیمت کربن یا تحول فناوری را به زبانی تبدیل کند که برای مدیر مالی، بیمه‌گر و متخصص محاسبات بیمه‌ای قابل استفاده باشد؛ یعنی زیان، جریان نقدی، ارزش فعلی، سرمایه و توان ایفای تعهدات.

اهمیت این موضوع برای صنعت بیمه دوچندان است. بیمه‌گر از یک سو خسارت بیمه‌گزاران را می‌پردازد و از سوی دیگر، منابع حاصل از حق‌بیمه‌ها و سرمایه خود را در دارایی‌های مختلف سرمایه‌گذاری می‌کند. یک تحول اقلیمی می‌تواند هم‌زمان هر دو سوی ترازنامه را تحت‌الشعاع قرار دهد: خسارت‌های بیمه‌ای افزایش یابد و ارزش سرمایه‌گذاری‌ها کاهش پیدا کند. به همین دلیل، بررسی اقلیم صرفاً در واحد خسارت یا صرفاً در مدیریت سرمایه‌گذاری کافی نیست؛ موضوع باید در چارچوب یکپارچه مدیریت ریسک و برنامه‌ریزی مالی بررسی شود.

البته ارزش در معرض ریسک اقلیمی، یک عدد قطعی درباره آینده نیست. این معیار به سناریو، افق زمانی، روش ارزش‌گذاری، کیفیت داده‌ها و دامنه ریسک‌های منظورشده وابسته است. نهادهای بین‌المللی نیز هشدار داده‌اند که تحلیل‌های موجود ممکن است برخی آسیب‌پذیری‌ها را کمتر از واقع برآورد کنند، به‌ویژه هنگامی که آثار زنجیره‌ای، رفتار غیرخطی خسارت‌ها و واکنش هم‌زمان بازارها در مدل لحاظ نشده باشد. بنابراین، استفاده حرفه‌ای از این معیار مستلزم فهم محدودیت‌های آن است، نه صرفاً استخراج یک درصد و درج آن در گزارش مدیریت ریسک[2].

۱. معنای دقیق ارزش در معرض ریسک اقلیمی و تفاوت آن با معیارهای متعارف

در ادبیات مالی ایران، اصطلاحِ «ارزش در معرض ریسک»[3] جاافتاده‌تر از تعبیرهایی مانند «ارزش در خطر» است. بر همین مبنا، در این نوشتار از «ارزش در معرض ریسک اقلیمی» استفاده می‌شود. با این حال، باید از ابتدا روشن کرد که این اصطلاح در همه پژوهش‌ها و محصولات تحلیلی، تعریف یکسانی ندارد. گاهی منظور، توزیع احتمالی کاهش ارزش ناشی از تغییر اقلیم است؛ گاهی نیز منظور، تغییر ارزش تحت یک سناریوی مشخص است، بدون آنکه برای وقوع آن سناریو احتمال آماری معینی در نظر گرفته شده باشد. در این نوشتار، منظور از ارزش در معرض ریسک اقلیمی، تغییر ارزش اقتصادی تحت یک سناریوی اقلیمی مشخص نسبت به مبنای اعلام‌شده است، نه لزوماً آستانه زیان با سطح اطمینان آماری معین.

ارزش در معرض ریسک متعارف معمولاً آستانه‌ای از زیان را برای یک افق زمانی و سطح اطمینان مشخص نشان می‌دهد. برای مثال، اگر ارزش در معرض ریسک یک‌ساله سبدی با سطح اطمینان ۹۹ درصد برابر با صد میلیارد تومان باشد، تفسیر آن این است که، بر اساس مدل و مفروضات مورد استفاده، احتمال زیانی بیش از صد میلیارد تومان در یک سال حدود یک درصد است. این عدد «حداکثر زیان ممکن» نیست. در آن یک درصد باقی‌مانده، زیان می‌تواند بسیار بزرگ‌تر باشد.

در مقابل، بسیاری از سنجه‌هایی که با عنوان ارزش در معرض ریسک اقلیمی عرضه می‌شوند، اساساً سنجه‌ای برای ارزش‌گذاری تحت سناریو هستند. برای مثال، مدل بررسی می‌کند که در یک مسیر گذار کم‌کربن، افزایش هزینه انتشار و تغییر تقاضا چه اثری بر جریان‌های نقدی یک شرکت دارد و ارزش فعلی آن شرکت را چقدر تغییر می‌دهد. اگر نتیجه، کاهش هشت‌درصدی ارزش باشد، از این عدد به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که احتمال وقوع چنین زیانی هشت درصد است یا این زیان با سطح اطمینان خاصی محاسبه شده است. درصد کاهش ارزش با احتمال وقوع زیان تفاوت دارد.

این تفاوت در روش معرفی‌شده توسط شرکت ام‌اس‌سی‌آی[4] نیز اهمیت دارد. در سند معرفی این شرکت، ارزش در معرض ریسک اقلیمی ابزاری آینده‌نگر برای ارزیابی اثر ریسک‌ها و فرصت‌های اقلیمی بر ارزش اوراق بهادار و سبد سرمایه‌گذاری معرفی شده است. در این رویکرد، آثار اقلیمی ابتدا به هزینه‌ها و منافع اقتصادی تبدیل می‌شوند و سپس اثر آن‌ها بر ارزش دارایی محاسبه می‌شود. بنابراین، نباید صرف شباهت نام این معیار با ارزش در معرض ریسک متعارف، تمام ویژگی‌های آماری معیار دوم را به معیار اول نسبت داد[5].

ابهام دیگری نیز در اصطلاحات وجود دارد. «ارزش در معرض ریسک شرطی»[6] با «ارزش در معرض ریسک اقلیمی» یکسان نیست، هرچند ممکن است برای هر دو از اختصاری مشابه استفاده شود. ارزش در معرض ریسک شرطی، در کاربرد رایج و با ملاحظات فنی مربوط به تعریف توزیع، به متوسط زیان در بخش نامطلوب توزیع می‌پردازد و با «زیان مورد انتظار در دنباله»[7] ارتباط نزدیک دارد. اما معیار اقلیمی درباره منشأ ریسک و اثر آن بر ارزش اقتصادی است. در گزارش حرفه‌ای، بهتر است نام کامل معیار و تعریف عملیاتی آن نوشته شود تا این دو مفهوم با هم اشتباه گرفته نشوند.

در نتیجه، نخستین پرسش درباره هر عدد اقلیمی باید این باشد: «این عدد دقیقاً چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟» آیا زیان مورد انتظار است، آستانه یک توزیع احتمالی است، کاهش ارزش در یک سناریو است یا تغییر منابع سرمایه‌ای بیمه‌گر؟ بدون پاسخ روشن به این پرسش، مقایسه نتایج دو شرکت یا دو ارائه‌دهنده داده می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

۲. ریسک اقلیمی چگونه به زیان مالی تبدیل می‌شود؟

برای فهم ارزش در معرض ریسک اقلیمی، باید میان منشأ اقلیمی خطر و پیامد مالی آن تمایز گذاشت. افزایش دما به‌خودی‌خود یک رقم حسابداری نیست. این افزایش زمانی به زیان مالی تبدیل می‌شود که، برای مثال، بهره‌وری نیروی کار را کاهش دهد، مصرف برق را بالا ببرد، تولید یک کارخانه را محدود کند یا احتمال وقوع خسارت تحت پوشش بیمه را افزایش دهد. این مسیر ارتباطی را می‌توان «سازوکار انتقال ریسک»[8] نامید. کیفیت تحلیل تا حد زیادی به این بستگی دارد که این مسیرها چقدر واقع‌بینانه شناسایی شده باشند.

«ریسک فیزیکی»[9] به پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم تغییرات اقلیمی و مخاطرات آب‌وهوایی مربوط است. بخشی از این ریسک ماهیتی حاد دارد مانند سیل، توفان یا آتش‌سوزی طبیعی. بخش دیگر تدریجی و مزمن است، مانند افزایش سطح دریا، گرمایش مستمر، تغییر الگوی بارش یا کاهش دسترسی پایدار به آب. یک کارخانه ممکن است در اثر سیل مستقیماً آسیب ببیند، اما ممکن است بدون ورود آب به محل کارخانه نیز زیان کند؛ زیرا جاده دسترسی تخریب شده، برق قطع شده یا تأمین‌کننده اصلی نتوانسته مواد اولیه را تحویل دهد.

«ریسک گذار»[10] از حرکت اقتصاد به‌سوی تولید و مصرف کم‌کربن ناشی می‌شود. مقررات انتشار، قیمت‌گذاری کربن، تغییر استانداردهای ساختمانی، رشد خودروهای برقی یا تغییر سلایق مصرف‌کننده می‌تواند درآمد، هزینه و ارزش دارایی بنگاه‌ها را دگرگون کند. یک نیروگاه پرانتشار ممکن است با افزایش هزینه تولید مواجه شود و یک شرکت سازنده تجهیزات بهره‌وری انرژی ممکن است بازار بزرگ‌تری پیدا کند. بنابراین، گذار به‌تنهایی منشأ زیان نیست؛ فرصت‌های اقتصادی نیز ایجاد می‌کند، هرچند تحقق این فرصت‌ها به توان رقابتی و اجرای موفق طرح‌های سرمایه‌گذاری وابسته است[11].

در این میان، «دارایی‌های گرفتار»[12] به دارایی‌هایی گفته می‌شود که زودتر از انتظار، بخشی از ارزش یا توجیه اقتصادی خود را از دست می‌دهند. یک تأسیسات ممکن است از نظر فنی همچنان قابل استفاده باشد، اما به دلیل مقررات جدید، کاهش تقاضا یا فناوری جایگزین، دیگر بازده اقتصادی کافی نداشته باشد. گرفتارشدن دارایی الزاماً به معنای صفرشدن ارزش آن نیست؛ کاهش عمر اقتصادی، افت قیمت فروش یا نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین برای ادامه فعالیت نیز می‌تواند مصداق آن باشد.

مسیر حقوقی نیز اهمیت دارد. «ریسک دعاوی اقلیمی»[13] ممکن است از ادعای افشای ناکافی اطلاعات، اظهارات گمراه‌کننده درباره عملکرد زیست‌محیطی یا قصور در انجام وظایف حرفه‌ای ناشی شود. در صنعت بیمه، این موضوع می‌تواند با پوشش‌های مسئولیت مدیران، مسئولیت حرفه‌ای و سایر بیمه‌های مسئولیت ارتباط پیدا کند. البته صرف طرح یک دعوا به معنای قطعی‌بودن مسئولیت بیمه‌گزار یا تعهد بیمه‌گر نیست. قلمرو پوشش، استثنائات، زمان وقوع و اعلام خسارت و نظام حقوقی حاکم بر قرارداد تعیین‌کننده هستند.

همچنین، ریسک اقلیمی از مسیر تورم، نرخ بهره، اعتبار و نقدشوندگی منتقل می‌شود. خشکسالی گسترده ممکن است قیمت مواد غذایی را افزایش دهد؛ اختلال تولید انرژی ممکن است هزینه بنگاه‌ها را بالا ببرد؛ و کاهش درآمد بدهکاران ممکن است احتمال نکول را بیشتر کند. به همین دلیل، بهتر است ریسک اقلیمی را صرفاً یک طبقه مستقل در کنار سایر ریسک‌ها نبینیم. این ریسک اغلب عاملی است که ریسک‌های شناخته‌شده بازار، اعتبار، بیمه‌گری، عملیات و نقدینگی را تشدید یا بازترکیب می‌کند.

۳. سناریوهای اقلیمی: بررسی آینده‌های ممکن، نه پیش‌گویی آینده

«تحلیل سناریو»[14] ستون اصلی بسیاری از ارزیابی‌های ارزش در معرض ریسک اقلیمی است. در این روش، هدف، پیش‌بینی دقیق دمای یک سال مشخص یا قیمت قطعی کربن در آینده نیست. هدف این است که سازمان بررسی کند در چند آینده متفاوت اما قابل‌تصور، چه بخش‌هایی از فعالیتش آسیب‌پذیر می‌شوند و چه تصمیم‌هایی در برابر این تفاوت‌ها مقاوم‌تر هستند. سناریوی مطلوب، مجموعه‌ای سازگار از فرض‌ها درباره اقلیم، سیاست، فناوری، اقتصاد و رفتار بازار ارائه می‌کند.

«شبکه سبزسازی نظام مالی» (NGFS)[15] از نهادهای مهم در توسعه سناریوهای مرجع اقلیمی برای بخش مالی است. سناریوهای این شبکه در بسیاری از برنامه‌های تحلیلی بانک‌های مرکزی و نهادهای ناظر به کار رفته‌اند. با این حال، سناریوی مرجع نقطه آغاز تحلیل است، نه جایگزین بررسی اختصاصی هر مؤسسه. تفاوت در ترکیب دارایی‌ها، مناطق جغرافیایی، نوع بیمه‌نامه و ساختار بدهی باعث می‌شود دو شرکت تحت یک سناریوی مشترک، پیامدهای مالی کاملاً متفاوتی تجربه کنند[16].

برای توضیح منطق سناریوها می‌توان سه وضعیت کلی را در نظر گرفت. در «گذار منظم»[17]، اقدامات برای کاهش انتشار کربن، زودتر و با مسیر نسبتاً قابل‌پیش‌بینی آغاز می‌شود. در «گذار نامنظم»[18]، تأخیر یا ناهماهنگی سیاست‌ها باعث می‌شود تعدیل اقتصادی ناگهانی‌تر و پرهزینه‌تر باشد. در وضعیتی که اقدامات کاهش انتشار ناکافی است، فشار سیاستی کوتاه‌مدت ممکن است کمتر باشد، اما ریسک‌های فیزیکی بلندمدت افزایش می‌یابد. این دسته‌بندی را نباید با نام‌گذاری ثابت کلیه نسخه‌های سناریوهای منتشرشده یکسان دانست.

همچنین، پایین‌بودن ریسک گذار الزاماً نشانه مطلوب‌بودن سناریو نیست. ممکن است یک شرکت در کوتاه‌مدت از فقدان مقررات سخت‌گیرانه منتفع شود، اما در بلندمدت با خسارت‌های فیزیکی شدیدتر، اختلال بازار و کاهش تقاضای کل روبه‌رو شود. برعکس، یک گذار زودهنگام ممکن است در ابتدا هزینه سرمایه‌گذاری ایجاد کند، ولی در ادامه از برخی زیان‌های بزرگ‌تر جلوگیری کند. تحلیل حرفه‌ای باید این جابه‌جایی هزینه و منفعت در طول زمان را نشان دهد.

افق زمانی نیز باید با تصمیم مورد نظر متناسب باشد. برای برنامه نقدینگی، سناریوی چندماهه یا چندساله اهمیت دارد؛ برای راهبرد سرمایه‌گذاری و توسعه محصول، افق میان‌مدت مناسب‌تر است؛ و برای تعهدات بلندمدت بیمه‌های عمر و بازنشستگی، بررسی چند دهه آینده ضرورت پیدا می‌کند. یک عدد واحد برای سالی دور، اطلاعات کافی درباره زمان بروز فشار مالی ارائه نمی‌دهد. ممکن است مجموع زیان تنزیل‌شده دو سناریو مشابه باشد، اما در یکی فشار نقدی زودتر و متمرکزتر رخ دهد.

نکته اساسی آن است که سناریوهای انتخاب‌شده معمولاً توزیع احتمال کامل آینده را تشکیل نمی‌دهند. اگر مؤسسه‌ای سه سناریو را بررسی کند، نمی‌تواند بدون توجیه مستقل به هرکدام احتمال یک‌سوم بدهد و میانگین آن‌ها را «زیان مورد انتظار» بنامد. میانگین‌گیری احتمالی نیازمند فرضیاتی قابل‌دفاع درباره احتمال وقوع است. در بسیاری از موارد، ارائه دامنه نتایج، شناسایی نقاط ضعف مشترک و بررسی حساسیت تصمیم‌ها، از تولید یک میانگینِ ظاهراً دقیق مفیدتر است.

۴. منطق محاسبه: از تغییر اقلیم تا تغییر ارزش

محاسبه ارزش در معرض ریسک اقلیمی معمولاً با تعیین موضوع ارزیابی آغاز می‌شود. موضوع می‌تواند یک ساختمان، شرکت، اوراق بدهی، سبد سهام یا کل ترازنامه بیمه‌گر باشد. سپس باید ارزش مرجع مشخص شود: آیا مبنا، ارزش بازار امروز است یا ارزش برآوردشده در یک سناریوی پایه؟ آیا سناریوی پایه خود آثار تغییر اقلیم و سیاست‌های اقلیمی را در بر می‌گیرد؟ پاسخ به این پرسش‌ها تعیین می‌کند که عدد نهایی دقیقاً تفاوت میان دو وضعیت اقتصادی را نشان می‌دهد.

در ساده‌ترین بیان، اگر زیان را با علامت مثبت گزارش کنیم، کاهش نسبی ارزش چنین محاسبه می‌شود:

کاهش نسبی ارزش در سناریوی اقلیمی = ۱۰۰ × (ارزش مبنا − ارزش تحت سناریو) ÷ ارزش مبنا

این رابطه صرفاً چارچوب مقایسه را روشن می‌کند و تعریف یگانه و جهان‌شمول ارزش در معرض ریسک اقلیمی نیست. برای مثال، اگر ارزش مبنا هزار میلیارد تومان و ارزش تحت سناریو نهصد میلیارد تومان باشد، کاهش ارزش ده درصد است. اما بعضی ارائه‌دهندگان همین نتیجه را به‌صورت بازده منفی ده درصدی نمایش می‌دهند. بنابراین، حتی قرارداد علامت‌گذاری نیز باید در گزارش توضیح داده شود.

در روش مبتنی بر «جریان نقدی تنزیل‌شده»[19]، ابتدا اثر سناریو بر درآمد، هزینه عملیاتی، مخارج سرمایه‌ای، مالیات و سایر اجزای جریان نقدی برآورد می‌شود. سپس جریان‌های نقدی آینده به ارزش امروز تبدیل می‌شوند. برای یک شرکت صنعتی، هزینه انتشار، هزینه آب و انرژی، توقف تولید، بازسازی تجهیزات و تغییر فروش می‌تواند اهمیت داشته باشد. برای یک ملک، هزینه تعمیر، درآمد اجاره، دوره خالی‌ماندن و امکان بیمه‌کردن ساختمان ممکن است عوامل اصلی باشند.

«نرخ تنزیل»[20] یکی از حساس‌ترین مفروضات این محاسبه است. هرچه نرخ تنزیل بالاتر باشد، وزن مالی خسارت‌های دورتر در ارزش امروز کمتر می‌شود. این ویژگی به معنای کم‌اهمیت‌بودن واقعی خسارت‌های آینده نیست؛ نتیجه روش ارزش‌گذاری است. همچنین، استفاده از نرخ تنزیل ثابت در وضعیتی که اقلیم بر تورم، نرخ بهره یا صرف ریسک[21] اثر می‌گذارد، ممکن است محدودکننده باشد. از سوی دیگر، نباید یک ریسک را هم در کاهش جریان نقدی و هم در افزایش نرخ تنزیل، بدون مبنای سازگار، دوباره منظور کرد.

«ارزش پایانی»[22] نیز می‌تواند سهم بزرگی از ارزش شرکت را تشکیل دهد. اگر مدل، خسارت اقلیمی را فقط در دوره پیش‌بینی صریح لحاظ کند اما پس از آن رشد عادی و بدون محدودیت فرض کند، نتیجه ممکن است خوش‌بینانه شود. در مقابل، فرض زوال کامل فعالیت بدون بررسی امکان سازگاری نیز می‌تواند زیان را بیش از حد نشان دهد. بنابراین، فرض‌های مربوط به ادامه فعالیت، سرمایه‌گذاری جایگزین و رشد بلندمدت باید با سناریوی اقلیمی سازگار باشند.

مسئله مهم دیگر، تفاوت میان «اثر اقتصادی اقلیم» و «افت آتی قیمت بازار» است. ممکن است بخشی از ریسک اقلیمی پیش‌تر در قیمت دارایی منعکس شده باشد. اگر مدل، کل هزینه‌های اقلیمی آینده را محاسبه کند، نمی‌توان لزوماً تمام آن را افتی دانست که هنوز در بازار رخ نداده است. تشخیص میزان انعکاس ریسک در قیمت‌ها دشوار است، اما نادیده‌گرفتن آن می‌تواند تفسیر نتیجه را مخدوش کند. به همین دلیل، گزارش باید روشن سازد که اثر کل سناریو را اندازه می‌گیرد یا تعدیل ارزش نسبت به انتظارات موجود بازار را.

۵. سنجش ریسک فیزیکی و نقش داده‌های بیمه‌ای

در مدل‌سازی ریسک فیزیکی، سه جزء بنیادین وجود دارد: «مخاطره»[23]، «در معرض خطر بودن»[24] و «آسیب‌پذیری»[25]. مخاطره به ویژگی حادثه، مانند عمق سیلاب یا شدت باد، مربوط است. در معرض خطر بودن نشان می‌دهد چه اشخاص، اموال یا فعالیت‌هایی در محدوده حادثه قرار دارند. آسیب‌پذیری مشخص می‌کند آن موضوع در برابر شدت معینی از حادثه چه میزان خسارت می‌بیند. هیچ‌یک از این سه جزء به‌تنهایی برای برآورد خسارت کافی نیست.

دو ساختمان در یک محله ممکن است با احتمال سیلاب یکسان مواجه باشند، اما خسارت متفاوتی ببینند. ارتفاع کف، وجود زیرزمین، نوع مصالح، محل تجهیزات برقی و تمهیدات حفاظتی بر آسیب‌پذیری اثر می‌گذارد. همچنین، ارزش جایگزینی ساختمان و نوع فعالیت آن بر مبلغ خسارت مؤثر است. بنابراین، استفاده از نشانی دفتر مرکزی یک بنگاه به‌جای محل واقعی کارخانه‌ها، انبارها و زیرساخت‌های آن، می‌تواند تصویر نادرستی از ریسک فیزیکی ایجاد کند.

«مدل‌سازی خسارت‌های فاجعه‌آمیز»[26] در صنعت بیمه چارچوبی مناسب برای این تحلیل فراهم می‌کند. این مدل‌ها معمولاً مجموعه‌ای از رویدادهای محتمل، شدت آن‌ها در نقاط مختلف، میزان خسارت و شرایط قرارداد بیمه را به هم مرتبط می‌کنند. در تحلیل اقلیمی، لازم است بررسی شود که فراوانی و شدت رویدادها در طول زمان چگونه تغییر می‌کند. این مدل‌ها ورودی یا ابزار مکمل تحلیل ارزش در معرض ریسک اقلیمی‌اند و خروجی آن‌ها، بدون پیوند با جریان‌های نقدی و ارزش‌گذاری، لزوماً معادل این معیار نیست. اتکای کامل به تجربه تاریخی، بدون بررسی تغییر شرایط اقلیمی، ممکن است برای آینده کافی نباشد.

با این حال، هر افزایش خسارتی را نباید مستقیماً به تغییر اقلیم نسبت داد. رشد ارزش اموال، توسعه ساخت‌وساز در مناطق پرخطر، افزایش جمعیت، تورم هزینه تعمیر و تغییر کیفیت پوشش بیمه نیز خسارت ثبت‌شده را بالا می‌برد. برای تشخیص سهم اقلیم، باید تا حد امکان این عوامل از هم تفکیک شوند. برای مثال، افزایش خسارت اسمی سیل در یک منطقه ممکن است عمدتاً ناشی از افزایش ارزش دارایی‌های واقع در مسیر سیلاب باشد، نه صرفاً افزایش شدت بارش.

پس از برآورد خسارت اقتصادی، نوبت به محاسبه خسارت بیمه‌شده می‌رسد. این دو، برابر نیستند. «فرانشیز»[27]، سقف تعهد، استثنائات، دوره انتظار، کم‌بیمه‌گی و شرایط پوشش وقفه در کسب‌وکار، سهم بیمه‌گر را تغییر می‌دهند. سپس قراردادهای بیمه اتکایی تعیین می‌کنند چه مقدار از خسارت بر عهده بیمه‌گر مستقیم باقی می‌ماند. تحلیل مناسب باید میان خسارت اقتصادی، خسارت تحت پوشش، خسارت ناخالص بیمه‌گر و خسارت خالص پس از اتکایی تمایز بگذارد.

دو خروجی متداول نیز نباید با هم اشتباه گرفته شوند. «متوسط خسارت سالانه»[28] میانگین بلندمدت خسارت را نشان می‌دهد و برای قیمت‌گذاری و بودجه‌ریزی مفید است. در مقابل، زیان‌های دارای احتمال وقوع پایین‌تر برای سنجش ظرفیت سرمایه و طراحی پوشش اتکایی اهمیت دارند. افزایش متوسط خسارت لزوماً به همان نسبت، زیان رویدادهای شدید را بالا نمی‌برد. شکل کل توزیع خسارت ممکن است تغییر کند و بخش انتهایی آن سریع‌تر از میانگین رشد کند.

۶. ریسک گذار، ارزش‌گذاری شرکت‌ها و فرصت‌های کم‌کربن

در سنجش ریسک گذار، انتشار گازهای گلخانه‌ای نقطه شروع مهمی است، اما به‌تنهایی کافی نیست. دو شرکت با میزان انتشار مشابه ممکن است توان متفاوتی برای کاهش انتشار، انتقال هزینه به مشتری یا جایگزینی فناوری داشته باشند. ساختار بازار، قراردادهای فروش، دسترسی به سرمایه و کیفیت مدیریت، اثر مالی سیاست اقلیمی را تغییر می‌دهد. بنابراین، رتبه‌بندی شرکت‌ها صرفاً بر اساس شدت انتشار می‌تواند با رتبه‌بندی آن‌ها بر اساس آسیب‌پذیری مالی متفاوت باشد.

در حسابداری انتشار، «انتشار دامنه یک»[29] به انتشار مستقیم از منابع تحت مالکیت یا کنترل شرکت مربوط است. «انتشار دامنه دو»[30] به انتشار غیرمستقیمِ ناشی از انرژی خریداری‌شده اختصاص دارد و «انتشار دامنه سه»[31] سایر انتشارهای مرتبط با زنجیره ارزش را در بر می‌گیرد. این تفکیک برای شناسایی محل ریسک مفید است، اما نباید فرض کرد که کل انتشار هر دامنه، مستقیماً و با نرخ یکسان به هزینه همان شرکت تبدیل می‌شود.

برای مثال، افزایش قیمت کربن ممکن است هزینه خرید برق یک شرکت را بالا ببرد، حتی اگر انتشار مستقیم آن کم باشد. در مقابل، شرکتی با انتشار مستقیم بالا ممکن است بخشی از هزینه را به مشتری منتقل کند. میزان این انتقال به کشش تقاضا، رقابت و مقررات بستگی دارد. همچنین، سیاست اقلیمی همیشه به شکل مالیات صریح ظاهر نمی‌شود؛ استاندارد فنی، ممنوعیت فروش، الزام به نوسازی یا محدودیت تأمین مالی نیز می‌تواند اثر اقتصادی مشابه یا متفاوتی ایجاد کند.

مدل باید «مخارج سرمایه‌ای»[32] لازم برای گذار را نیز در نظر بگیرد. تغییر تجهیزات، بهبود بهره‌وری انرژی یا توسعه محصول جدید ممکن است در کوتاه‌مدت جریان نقدی را کاهش دهد، اما از زیان‌های بعدی جلوگیری کند. اگر مدل فقط هزینه انتشار را محاسبه کند و امکان سرمایه‌گذاری اصلاحی را نادیده بگیرد، ممکن است ریسک را بیش از حد برآورد کند. اگر برعکس، اجرای کامل برنامه گذار را بدون محدودیت مالی و عملیاتی فرض کند، نتیجه بیش از حد خوش‌بینانه خواهد بود.

فرصت‌های کم‌کربن نیز باید با احتیاط ارزش‌گذاری شوند. افزایش تقاضا برای انرژی تجدیدپذیر یا تجهیزات کم‌مصرف، به معنای سودآوری قطعی تمام شرکت‌های فعال در این حوزه‌ها نیست. رقابت، فشار قیمت، کمبود مواد اولیه، محدودیت شبکه برق و هزینه تأمین مالی می‌تواند منافع مورد انتظار را کاهش دهد. در روش معرفی‌شده ام‌اس‌سی‌آی، ظرفیت نوآوری و درآمدهای مرتبط با فناوری کم‌کربن در ارزیابی فرصت‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد؛ با این حال، چنین برآوردهایی همچنان به فرض‌های مدل وابسته هستند[33].

برای بیمه‌گر سرمایه‌گذار، تفاوت میان سهام و اوراق بدهی نیز مهم است. سهام‌دار مستقیماً از تغییر سودآوری و ارزش باقیمانده شرکت اثر می‌پذیرد. دارنده اوراق بدهی بیشتر با احتمال نکول، میزان بازیافت مطالبات، تغییر رتبه اعتباری و فاصله بازده اعتباری مواجه است. بنابراین، نمی‌توان یک درصد کاهش ارزش شرکت را بدون تحلیل ساختار سرمایه، عیناً به تمام اوراق منتشرشده آن اعمال کرد. سازگاری ارزش‌گذاری سهام و بدهی یک ناشر از نشانه‌های کیفیت تحلیل است[34].

۷. بیمه‌های اموال، مسئولیت، عمر و درمان

در بیمه‌های اموال، رابطه اقلیم و خسارت غالباً آشکارتر است. تغییر شدت بارش، سیلاب، توفان، آتش‌سوزی طبیعی و سایر مخاطرات مرتبط می‌تواند خسارت ساختمان، ماشین‌آلات، موجودی کالا و زیرساخت را تغییر دهد. اما آثار مالی فقط به خسارت مستقیم محدود نمی‌شود. توقف تولید، افزایش زمان بازسازی، کمبود پیمانکار و افزایش قیمت مصالح پس از یک حادثه گسترده می‌تواند هزینه نهایی را بالا ببرد. در چنین وضعیتی، برآورد خسارت بر پایه قیمت‌های عادی بازار ممکن است کافی نباشد.

برای بیمه‌گر، افزایش خسارت مورد انتظار لزوماً معادل کاهش همان مقدار از ارزش شرکت نیست. بخشی از افزایش خسارت ممکن است از طریق تعدیل حق‌بیمه، اصلاح فرانشیز، تغییر سقف تعهد یا خرید اتکایی، جبران شود. با این حال، این واکنش‌ها محدودیت دارند. رقابت، مقررات، توان پرداخت مشتری و شرایط بازار اتکایی ممکن است اجازه انتقال کامل هزینه را ندهد. ازاین‌رو، ارزیابی ارزش اقتصادی باید هم خسارت را ببیند و هم امکان واقعی واکنش بیمه‌گر را.

در بیمه‌های کشاورزی، وابستگی به اقلیم می‌تواند شدید باشد. خشکسالی، تنش گرمایی، تغییر زمان بارش و افزایش نیاز آبی بر محصول و درآمد کشاورز اثر می‌گذارد. تنوع جغرافیایی معمولاً مفید است، اما اگر یک الگوی آب‌وهوایی گسترده چند منطقه را هم‌زمان درگیر کند، اثر تنوع کمتر از انتظار می‌شود. همچنین، تغییر رقم محصول، زمان کشت، روش آبیاری و دسترسی به آب می‌تواند آسیب‌پذیری را تغییر دهد. مدل ثابت که رفتار کشاورز را در طول زمان بدون تغییر فرض می‌کند، تنها بخشی از واقعیت را نشان می‌دهد.

در بیمه‌های عمر و درمان، مسیر اثرگذاری پیچیده‌تر است. گرمای شدید، تغییر الگوی برخی بیماری‌ها، اختلال در خدمات درمانی، آلودگی هوا و پیامدهای اقتصادی حوادث می‌تواند مرگ‌ومیر و بیماری را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، شدت و جهت خالص اثر به سن، محل زندگی، درآمد، وضعیت سلامت و ظرفیت سازگاری بستگی دارد. نباید یک رابطه کلی و یکنواخت را به همه جمعیت‌ها تعمیم داد. کاهش برخی خطرات ناشی از سرما نیز ممکن است در بعضی مناطق، بخشی از آثار نامطلوب را تعدیل کند.

اثر تغییر مرگ‌ومیر بر محصولات مختلف یکسان نیست. افزایش مرگ‌ومیر می‌تواند تعهدات بیمه عمر به شرط فوت را بالا ببرد، اما مدت پرداخت برخی مستمری‌ها را کاهش دهد. این تفاوت به معنای خنثی‌شدن کامل ریسک در سطح شرکت نیست؛ زیرا زمان‌بندی، ترکیب جمعیتی، تضمین‌های قراردادی و آثار هم‌زمان بر سرمایه‌گذاری‌ها متفاوت است. تحلیل متخصص محاسبات بیمه‌ای باید در سطح محصول و گروه بیمه‌شدگان انجام شود و سپس نتایج به‌صورت سازگار تجمیع شود.

بیمه‌های مسئولیت نیز ممکن است با تحول ادعاهای خسارت و دعاوی مواجه شوند. برای ارزیابی این حوزه، صرف شمارش پرونده‌های اقلیمی کافی نیست. باید ارتباط ادعا با متن بیمه‌نامه، دوره پوشش، استثنائات و رویه قضایی بررسی شود. از آنجا که خسارت‌های مسئولیت گاه با تأخیر طولانی آشکار می‌شوند، عدم‌قطعیت ذخایر می‌تواند اهمیت پیدا کند. این موضوع نشان می‌دهد که ریسک اقلیمی تنها مسئله قیمت‌گذاری قراردادهای جدید نیست و ممکن است بر تعهدات قراردادهای گذشته نیز اثر بگذارد.

۸. ترازنامه، توانگری و مدیریت دارایی و بدهی

«مدیریت دارایی و بدهی» (ALM)[35] برای بیمه‌گر به معنای هماهنگ‌کردن ویژگی‌های دارایی‌ها با تعهدات است. در تحلیل اقلیمی، این هماهنگی باید فراتر از سررسید و نرخ بهره بررسی شود. ممکن است بیمه‌گر در منطقه‌ای پوشش گسترده اموال داشته باشد و هم‌زمان در اوراق شهرداری، املاک یا شرکت‌های همان منطقه سرمایه‌گذاری کرده باشد. یک حادثه شدید می‌تواند درعین‌حال که خسارت بیمه‌ای ایجاد می‌کند، ارزش دارایی‌های مرتبط را کاهش دهد.

در این وضعیت، تمرکز مشترک جغرافیایی یا بخشی اهمیت پیدا می‌کند. تنوع ظاهری میان انواع ابزار مالی لزوماً تنوع اقتصادی واقعی نیست. سهام یک شرکت برق، اوراق بدهی یک بنگاه صنعتی و ملکی تجاری ممکن است همگی به یک حوضه آبریز یا شبکه برق وابسته باشند. بنابراین، شناسایی وابستگی‌های مشترک باید بخشی از تحلیل تجمیعی ریسک باشد. همبستگی‌های تاریخی نیز ممکن است در یک شوک اقلیمی شدید، رفتار آینده را به‌خوبی تفسیر نکنند.

برای ارزیابی کل بیمه‌گر، می‌توان تغییر در «مازاد دارایی‌ها بر بدهی‌ها»[36] را تحت سناریو بررسی کرد. اگر ارزش دارایی‌ها کاهش یابد و ارزش تعهدات افزایش پیدا کند، فشار بر منابع سرمایه‌ای می‌تواند بسیار بزرگ‌تر از درصد افت دارایی‌ها باشد. البته این تحلیل باید با مبنای ارزش‌گذاری مشخص انجام شود. مازاد اقتصادی، حقوق صاحبان سهام حسابداری و سرمایه قابل‌قبول نظارتی مفاهیم مرتبط اما یکسانی نیستند.

تغییر نسبت توانگری نیز تنها به کاهش منابع سرمایه‌ای بستگی ندارد. ممکن است در اثر افزایش ریسک بازار، اعتبار یا بیمه‌گری، سرمایه مورد نیاز نیز تغییر کند. در چنین حالتی، صورت و مخرج نسبت توانگری هم‌زمان حرکت می‌کنند. بنابراین، گزارش اینکه «زیان اقلیمی سه درصد دارایی‌هاست» برای قضاوت درباره کفایت سرمایه کافی نیست. باید اندازه سرمایه اولیه، ساختار تعهدات و تغییر نیاز سرمایه‌ای نیز بررسی شود.

«ارزیابی داخلی ریسک و توانگری» (ORSA)[37] محل مناسبی برای پیوند این تحلیل‌ها با برنامه کسب‌وکار است. سازمان بیمه و مستمری‌های شغلی اروپا، موسوم به ایوپا (EIOPA)[38]، در راهنمای سال ۲۰۲۲ خود بر ارزیابی اهمیت ریسک اقلیمی و استفاده از سناریوها در این فرایند تأکید کرده است. این راهنما با نمونه‌های فرضی از شرکت‌های بیمه زندگی و غیرزندگی، مسیر اجرای متناسب با اندازه و پیچیدگی مؤسسه را توضیح می‌دهد[39].

ارزش در معرض ریسک اقلیمی، با این حال، جایگزین خودکار سرمایه الزامی نیست. کاهش ارزش در یک سناریوی سی‌ساله را نمی‌توان بدون تبدیل روش‌شناختی به سرمایه یک‌ساله با سطح اطمینان مشخص تبدیل کرد. ارتباط میان این دو نیازمند بررسی زمان‌بندی شوک، قیمت‌گذاری مجدد بازاری، اقدامات مدیریتی و تعریف معیار سرمایه است. تحلیل اقلیمی می‌تواند برنامه سرمایه و حدود ریسک را آگاهانه‌تر کند، اما کاربرد نظارتی آن تابع مقررات و روش معتبر همان حوزه قضایی است.

۹. یک مثال عددی برای فهم اثر بر سرمایه بیمه‌گر

مثال زیر صرفاً آموزشی و فرضی است و برآوردی درباره یک شرکت واقعی محسوب نمی‌شود. فرض کنیم بیمه‌گری بر مبنای ارزش‌گذاری اقتصادی خود، صد هزار میلیارد تومان دارایی و هشتاد هزار میلیارد تومان بدهی دارد. در نتیجه، مازاد دارایی‌ها بر بدهی‌های آن بیست هزار میلیارد تومان است. اکنون یک سناریوی اقلیمی مشخص برای این شرکت تنظیم می‌شود که آثار سرمایه‌گذاری و قراردادهای بیمه‌ای را در بر می‌گیرد.

در این سناریو، ارزش سبد سرمایه‌گذاری شش هزار میلیارد تومان کاهش می‌یابد. علت می‌تواند ترکیبی از افت ارزش سهام، افزایش ریسک اعتباری، کاهش ارزش املاک و تغییر شرایط بازار باشد. در سوی بدهی‌ها نیز ارزش فعلی خالص تعهدات، با درنظرگرفتن مبانی قراردادی و اقلام مرتبط، دو هزار میلیارد تومان افزایش پیدا می‌کند. اگر سایر عوامل را ثابت فرض کنیم، مازاد شرکت از بیست هزار میلیارد تومان به دوازده هزار میلیارد تومان می‌رسد.

زیان هشت هزار میلیارد تومانی در این مثال برابر با هشت درصد دارایی‌های اولیه است، اما چهل درصد مازاد اولیه را از بین می‌برد. این تفاوت نشان می‌دهد چرا مخرج نسبت اهمیت دارد. یک عدد که نسبت به کل دارایی‌ها متوسط به نظر می‌رسد، ممکن است نسبت به ظرفیت جذب زیان بسیار بزرگ باشد. همچنین، از این محاسبه نمی‌توان مستقیماً نتیجه گرفت که نسبت توانگری شرکت چقدر کاهش یافته است؛ زیرا سرمایه مورد نیاز نظارتی هنوز محاسبه نشده است.

حال فرض کنیم شرکت با خرید اتکایی بیشتر، کاهش تمرکز جغرافیایی و سرمایه‌گذاری در پیشگیری از خسارت، بخشی از فشار سناریو را کم کند. برای سنجش اثر این اقدامات، باید هزینه آن‌ها نیز منظور شود. حق‌بیمه اتکایی اضافی، هزینه اجرای اقدامات پیشگیرانه و درآمد ازدست‌رفته ناشی از خروج از بعضی بازارها، رایگان نیست. ممکن است اقدام مدیریتی ریسک را کاهش دهد، اما سود کوتاه‌مدت را نیز کم کند. تصمیم مناسب بر پایه مقایسه مجموعه هزینه‌ها، منافع و محدودیت‌ها گرفته می‌شود.

در این مثال، زمان‌بندی جریان نقدی نیز حیاتی است. کاهش ارزش یک دارایی بلندمدت ممکن است فوراً به خروج وجه نقد منجر نشود، اما خسارت بیمه‌ای باید در موعد مقرر پرداخت شود. اگر پرداخت خسارت‌ها قبل از وصول مطالبات اتکایی رخ دهد، شرکت به نقدینگی کافی نیاز دارد. فروش دارایی در بازار نامساعد نیز ممکن است زیان اضافی ایجاد کند. بنابراین، تحلیل ارزش باید با تحلیل نقدینگی تکمیل شود؛ تحلیل نقدینگی و ارزیابی توانگری ابزارهای مکمل‌اند، نه نام‌های دیگر ارزش در معرض ریسک اقلیمی.

این مثال یک هشدار مهم درباره دوباره‌شماری نیز به همراه دارد. اگر کاهش ارزش سرمایه‌گذاری پیش‌تر اثر اختلال اقتصادی و افت سود شرکت‌های طرف سرمایه‌گذاری را در بر گرفته باشد، نباید همان اثر دوباره با عنوان دیگری به زیان اضافه شود. همچنین، در محاسبه خسارت خالص، منافع اتکایی نباید از بدهی‌ها کسر شود و بار دیگر به دارایی‌ها اضافه شود، مگر آنکه مبنای ارزش‌گذاری و ارائه حساب‌ها چنین تفکیکی را به‌طور سازگار ایجاب کند.

۱۰. شواهد پژوهشی و تجربه نظارتی

یکی از پژوهش‌های شناخته‌شده در این حوزه، مطالعه سایمون دیتز و همکاران[40] در سال ۲۰۱۶ است. این پژوهش با استفاده از یک «مدل ارزیابی یکپارچه»[41]، اثر تغییر اقلیم بر ارزش دارایی‌های مالی جهان را بررسی کرد. اهمیت آن در این بود که توجه را از خطر گرفتارشدن دارایی‌های سوخت فسیلی فراتر برد و خسارت مستقیم اقلیم به سرمایه و بهره‌وری را نیز وارد بحث ارزش‌گذاری کرد[42].

در چارچوب و مفروضات همان مطالعه و در مسیر انتشار «تداوم وضع موجود»، با گرمایش مورد انتظار حدود ۲٫۵ درجه سانتی‌گراد نسبت به سطح پیشاصنعتی تا سال ۲۱۰۰، زیان مورد انتظار ناشی از اقلیم به‌صورت درصدی از ارزش فعلی دارایی‌های مالی جهان حدود ۱٫۸ درصد برآورد شد که با مقیاس ارزش دارایی‌های مورد استفاده در پژوهش، تقریباً معادل ۲٫۵ هزار میلیارد دلار بود. در بخش نامطلوب توزیع، مقدار متناظر با احتمال تجاوز یک‌درصدی حدود ۱۶٫۹ درصد، معادل نزدیک به ۲۴ هزار میلیارد دلار، گزارش شد. فاصله زیاد میان برآورد متوسط و زیان‌های شدید، اهمیت ریسک دنباله را نشان می‌داد[43].

این ارقام باید با چند قید خوانده شوند. نخست، مربوط به داده‌ها، مقیاس دارایی‌ها و مفروضات پژوهش سال ۲۰۱۶ هستند و برآورد روز محسوب نمی‌شوند. دوم، نتیجه یک مدل جهانی را نمی‌توان مستقیماً به سبد یک بیمه‌گر تعمیم داد. سوم، احتمال‌های گزارش‌شده درون همان چارچوب مدل‌سازی معنا دارند و بیانگر قطعیت علمی درباره توزیع واقعی آینده نیستند. ارزش اصلی پژوهش، نشان‌دادن امکان تبدیل عدم‌قطعیت اقلیمی به توزیع آثار مالی و برجسته‌کردن زیان‌های شدید بوده است.

نمونه بارز دیگر، «سناریوی اکتشافی دوسالانه اقلیمی» (CBES)[44] بانک انگلستان است که نتایج اجرای سال ۲۰۲۱ آن در سال ۲۰۲۲ منتشر شد. این طرح، بانک‌ها و بیمه‌گران بزرگ را در برابر مسیرهای متفاوت اقدام اقلیمی، مورد بررسی قرار داد. هدف اصلی، شناخت آسیب‌پذیری‌ها و ارتقای توان تحلیلی بود، نه ارائه پیش‌بینی قطعی یا تعیین مستقیم یک الزام سرمایه‌ای جدید. سناریوها تفاوت میان اقدام زودهنگام، اقدام دیرهنگام و عدم‌اقدام اضافی[45] را برجسته ‌کردند[46].

در سناریوی «عدم‌اقدام اضافی» این تمرین اکتشافی با افق سی‌ساله، برآورد شرکت‌کنندگان از متوسط خسارت سالانه بیمه‌های عمومی در پایان سناریو، برای مواجهه‌های بریتانیا حدود پنجاه درصد و برای مواجهه‌های ایالات متحده حدود هفتاد درصد افزایش نشان می‌داد. این ارقام به دامنه مواجهه‌های بررسی‌شده مربوط بود، نه کل خسارت جهانی صنعت بیمه. بانک انگلستان همچنین تأکید کرد، تحلیل تکمیلی کارشناسان می‌تواند افزایش‌های بزرگ‌تری را نشان دهد؛ نکته‌ای که حساسیت نتایج نسبت به روش و مفروضات انتخاب‌شده را آشکار می‌کند[47].

از این تجربه، دو درس مدیریتی مهم به دست می‌آید: نخست، افزایش حق‌بیمه و کاهش پوشش ممکن است بخشی از زیان بیمه‌گر را به خانوارها و بنگاه‌ها منتقل کند، اما مسئله اقتصادی را از بین نمی‌برد. دوم، توان مدل‌سازی شرکت‌ها یکسان نیست و تفاوت نتایج همیشه از تفاوت واقعی ریسک نشأت نمی‌گیرد. کیفیت داده، شناخت مشتری، مدل‌سازی بخشی و سازگاری در ارزش‌گذاری نیز نقش دارند. بنابراین، ارزیابی بلوغ فرایند تحلیل به اندازه مقایسه اعداد نهایی اهمیت دارد.

۱۱. کاربردهای عملی در قیمت‌گذاری، بخش اتکایی و مدیریت ریسک

در قیمت‌گذاری بیمه، ارزشِ در معرض ریسک اقلیمی نباید جای محاسبه حق‌بیمه فنی را بگیرد، بلکه باید آن را به اطلاعات آینده‌نگر مجهز کند. حق‌بیمه به خسارت مورد انتظار، هزینه‌ها، هزینه اتکایی، نیاز سرمایه و حاشیه سود وابسته است. تحلیل اقلیمی می‌تواند نشان دهد کدام فرض‌های خسارت در حال تغییر هستند و اتکای صرف به میانگین تاریخی در کجا مناسب نیست. این موضوع به‌ویژه برای قراردادهایی مهم است که خسارت یا آثار اقتصادی آن‌ها در افقی طولانی‌تر آشکار می‌شود.

در «ارزیابی و پذیرش ریسک»[48]، نتیجه تحلیل می‌تواند به اصلاح پرسش‌نامه‌ها و شرایط پذیرش کمک کند. برای مثال، دانستن محل دقیق دارایی، ارتفاع تجهیزات حساس، دسترسی به منابع آب یا برنامه تداوم کسب‌وکار ممکن است از صرف دریافت اطلاعات عمومی مشتری مفیدتر باشد. در عین حال، کنارگذاشتن همه ریسک‌های پرخطر همیشه بهترین پاسخ نیست. گاهی شرط‌گذاری برای بهبود ایمنی و مشارکت در کاهش آسیب‌پذیری، راهی اقتصادی‌تر و پایدارتر فراهم می‌کند.

در بیمه اتکایی، باید تغییر توزیع خسارت با ساختار قرارداد تطبیق داده شود. افزایش فراوانی خسارت‌های متوسط ممکن است بیش از یک پوشش صرفاً متمرکز بر رویدادهای بسیار بزرگ، به پوشش تجمیعی نیاز داشته باشد. افزایش شدت رویدادهای بزرگ نیز ممکن است لایه‌های بالاتر قرارداد را درگیر کند. «نقطه شروع تعهد اتکایی»[49]، سقف پوشش، تعداد دفعات اعاده پوشش و شرایط تعریف رویداد، همگی بر کارایی حفاظت اثر می‌گذارند.

همچنین نباید فرض کرد بیمه اتکایی در آینده با قیمت و ظرفیت امروز در دسترس خواهد بود. اگر چند بازار هم‌زمان با افزایش خسارت مواجه شوند، قیمت پوشش و شروط قرارداد ممکن است تغییر کند. ریسک اعتباری بیمه‌گر اتکایی و زمان وصول مطالبات نیز باید بررسی شود. راهبرد مناسب، مقایسه چند ساختار اتکایی تحت مجموعه‌ای از سناریوهاست، نه انتخاب پوشش صرفاً بر اساس تجربه خسارت گذشته.

«بیمه پارامتریک»[50] و «اوراق حوادث فاجعه‌بار»[51] نیز می‌توانند در برخی شرایط مفید باشند. بیمه پارامتریک پرداخت را به عبور یک شاخص از آستانه قراردادی مرتبط می‌کند و ممکن است سرعت تأمین نقدینگی را افزایش دهد. با این حال، «ریسک مبنا»[52] وجود دارد: ممکن است بیمه‌گزار خسارت ببیند، اما شاخص به آستانه پرداخت نرسد یا پرداخت با خسارت واقعی متناسب نباشد. تغییر اقلیم می‌تواند ضرورت بازنگری رابطه میان شاخص و خسارت را بیشتر کند.

در سطح بنگاه، بهترین استفاده از معیار اقلیمی اتصال آن به «اشتهای ریسک»[53] و حدود عملیاتی است. اگر تحلیل نشان دهد تمرکز در یک منطقه یا صنعت بیش از ظرفیت تحمل شرکت است، باید معلوم باشد چه کسی، در چه زمانی و با چه ابزاری اقدام می‌کند. شاخصی که صرفاً در گزارش سالانه باقی بماند، مدیریت ریسک ایجاد نمی‌کند. ارزش، آن زمانی آشکار می‌شود که بر تصمیم‌های مربوط به پذیرش ریسک، سرمایه‌گذاری، اتکایی، نقدینگی و سرمایه اثر بگذارد.

۱۲. محدودیت مدل‌ها، کنترل کیفیت و افشای مسئولانه

مهم‌ترین محدودیتِ بسیاری از مدل‌های اقلیمی، ناتوانی در بازنمایی کامل پیچیدگی اقتصاد و طبیعت است. خسارت‌ها ممکن است غیرخطی باشند؛ یعنی افزایش اندکی در شدت مخاطره، زیانی بسیار بیشتر ایجاد کند. همچنین، «نقاط بحرانی اقلیمی»[54] و پیامدهای زنجیره‌ای می‌توانند خارج از دامنه مدل‌های متعارف قرار گیرند. فقدان این عوامل در مدل به معنای نبود آن‌ها در جهان واقعی نیست.

آثار مرتبه دوم نیز اهمیت دارند. خسارت یک منطقه ممکن است مهاجرت، کاهش درآمد مالیاتی، افت قیمت ملک، کاهش اعتباردهی و خروج پوشش بیمه را به دنبال داشته باشد. این تغییرات بر فعالیت اقتصادی و ارزش دارایی‌ها اثر می‌گذارند. هیئت ثبات مالی[55] (FSB) و شبکه سبزسازی نظام مالی، در جمع‌بندی سال ۲۰۲۲ خود هشدار دادند که بسیاری از سناریو‌ها چنین آثار بازخوردی، فروش اضطراری دارایی و برخی منابع بزرگ ریسک را به‌طور کامل دربرنمی‌گیرند[56].

«عدم‌ایستایی»[57] نیز مسئله‌ای بنیادی است. در بسیاری از روش‌های آماری متعارف، فرض می‌شود روابط گذشته تا حدی برای آینده معتبر هستند. اما تغییر اقلیم می‌تواند توزیع رویدادها، آسیب‌پذیری دارایی‌ها و وابستگی میان مناطق را تغییر دهد. به همین دلیل، برازش خوب یک مدل به داده‌های تاریخی، به‌تنهایی اعتبار بلندمدت آن را ثابت نمی‌کند. داده تاریخی همچنان ضروری است، اما باید با دانش فیزیکی، سناریو و قضاوت حرفه‌ای کامل شود.

کنترل کیفیت باید چند لایه داشته باشد. «تحلیل حساسیت»[58] نشان می‌دهد نتیجه با تغییر نرخ تنزیل، رشد خسارت، هزینه کربن یا فرض سازگاری چقدر جابه‌جا می‌شود. «اعتبارسنجی مدل»[59] بررسی می‌کند منطق، داده و پیاده‌سازی با هدف استفاده سازگار است یا نه. «آزمون تنش معکوس»[60] نیز از نقطه شکست شروع می‌کند و می‌پرسد چه ترکیبی از شرایط می‌تواند سرمایه یا نقدینگی شرکت را به سطح غیرقابل قبول برساند.

در گزارش‌دهی، بهتر است ریسک‌های فیزیکی، هزینه‌های گذار و فرصت‌ها ابتدا جداگانه ارائه شوند و سپس، در صورت وجود مبنای سازگار، اثر خالص، گزارش شود. تهاتر کامل یک فرصت نامطمئن فناوری با خسارتِ نسبتاً ملموس یک دارایی می‌تواند مخاطب را گمراه کند. همچنین، دامنه پوشش داده باید روشن باشد. اگر تنها بخشی از سبد مورد بررسی قرار گیرد، عدد حاصل نباید بدون توضیح به کل سبد نسبت داده شود.

استاندارد IFRS S2 با عنوان «افشاهای مرتبط با اقلیم»[61]، که هیئت استانداردهای بین‌المللی پایداری (ISSB)[62] در سال ۲۰۲۳ منتشر کرد، بر اطلاعات مربوط به ریسک‌ها و فرصت‌های اقلیمی و ارزیابی تاب‌آوری با استفاده از تحلیل سناریو تأکید دارد[63]. با این حال، استفاده از این استاندارد به معنای الزام همگانی به یک مدل تجاری خاص برای ارزش در معرض ریسک اقلیمی نیست. همچنین، لازم‌الاجراشدن استاندارد در هر کشور به چارچوب پذیرش و مقررات آن کشور بستگی دارد.

۱۳. تحلیل ملاحظات اجرایی برای صنعت بیمه ایران

پیشنهادهای این بخش ماهیت مدیریتی و آموزشی دارند و بیانگر الزامات نظارتی جاری در ایران نیستند. در کاربرد این چارچوب برای ایران، مهم‌ترین اصل، بومی‌سازی داده و سازوکار انتقال ریسک است. استفاده از یک عدد جهانی برای قیمت کربن، خسارت سیل یا رشد اقتصادی، بدون بررسی شرایط داخلی، کافی نیست. ساختار قیمت انرژی، دسترسی به فناوری، محدودیت‌های تأمین مالی، ترکیب صنایع، وضعیت زیرساخت و شرایط بازار بیمه و اتکایی، نتیجه را تغییر می‌دهد. سناریوی خارجی می‌تواند نقطه آغاز باشد، اما نباید بدون تعدیل به مدل مالی بیمه‌گر ایرانی منتقل شود.

گام نخست می‌تواند تهیه نقشه مواجهه‌های واقعی شرکت باشد. اطلاعات بیمه‌نامه‌ها، محل دارایی‌های بیمه‌شده، سوابق خسارت، ارزش‌های بیمه‌شده و تمرکز سرمایه‌گذاری‌ها باید تا حد امکان به هم مرتبط شوند. برای آغاز کار، لازم نیست همه داده‌ها کامل باشند. می‌توان ابتدا پرتفوی‌های بااهمیت و مناطق دارای تمرکز بالا را شناسایی کرد و سپس کیفیت داده را به‌تدریج ارتقا داد. با این حال، داده برآوردی باید از داده مشاهده‌شده، تفکیک و میزان اتکاپذیری آن مشخص شود.

تفکیک خسارت اقلیمی از تورم در ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. افزایش هزینه بازسازی یا جایگزینی ممکن است به تغییر قیمت ارز، تورم عمومی، محدودیت واردات یا کمبود قطعات مربوط باشد. اگر این عوامل با اثر اقلیم ترکیب شوند، مدل علت زیان را نادرست تشخیص می‌دهد. لازم است ارزش‌های بیمه‌شده، هزینه‌های تعمیر و روند خسارت تا حد امکان بر مبنایی سازگار تعدیل شوند و تحلیل واقعی و اسمی با یکدیگر اشتباه نشوند.

موضوع کم‌بیمه‌گی نیز باید جدی گرفته شود. ممکن است ارزش بیمه‌شده دارایی با هزینه واقعی جایگزینی فاصله داشته باشد. در این حالت، خسارت اقتصادی، خسارت قابل پرداخت و نیاز مالی بیمه‌گزار پس از حادثه از هم تفکیک می‌شوند. افزایش حق‌بیمه یا محدودکردن پوشش، بدون توجه به توان پرداخت مشتری، می‌تواند «شکاف حمایت بیمه‌ای»[64] را بیشتر کند؛ یعنی فاصله میان زیان اقتصادی و بخشی از زیان که تحت پوشش بیمه قرار دارد.

برای ریسک گذار نیز نباید تنها به مقررات داخلی رجوع کرد. صادرکنندگان ممکن است از تغییر استانداردهای بازار مقصد، الزامات زنجیره تأمین یا سلایق خریداران خارجی اثر بپذیرند. در مقابل، توان نوسازی فناوری و دسترسی به سرمایه می‌تواند مسیر سازگاری را محدود کند. بنابراین، ارزیابی یک صنعت باید درآمد ارزی، بازار فروش، شدت مصرف انرژی، امکان جایگزینی تجهیزات و ساختار بدهی آن را هم‌زمان در نظر بگیرد.

از نظر سازمانی، اجرای موفق به همکاری واحدهای فنی بیمه، خسارت، سرمایه‌گذاری، مالی، فناوری اطلاعات، حقوقی و مدیریت ریسک نیاز دارد. متخصص محاسبات بیمه‌ای باید میان سناریوی اقلیمی و فرض‌های مربوط به قیمت‌گذاری، ذخیره‌گیری و سرمایه، ارتباط برقرار کند. هیئت‌مدیره نیز باید درباره دامنه تحلیل، حدود تحمل ریسک و اقدامات اصلاحی تصمیم بگیرد. خرید یک نرم‌افزار یا گزارش خارجی، بدون ایجاد این پیوندهای داخلی، به‌تنهایی توان مدیریت ریسک اقلیمی ایجاد نمی‌کند.

جمع‌بندی

ارزش در معرض ریسک اقلیمی، روشی برای ترجمه پیامدهای تغییر اقلیم و گذار اقتصادی به زبان ارزش، زیان و سرمایه است. مزیت اصلی آن، آینده‌نگری و برقراری ارتباط میان اطلاعات اقلیمی و تصمیم‌های مالی است. این معیار می‌تواند نشان دهد کدام دارایی‌ها، محصولات بیمه‌ای، مناطق و گروه‌های مشتری در برابر مسیرهای مختلف آینده آسیب‌پذیرتر هستند. اما اعتبار آن به تعریف دقیق، سناریوی سازگار، داده مناسب و تفسیر محتاطانه وابسته است.

برای بیمه‌گر، موضوع اصلی تنها افزایش خسارت نیست. کاهش ارزش سرمایه‌گذاری‌ها، تغییر تعهدات، محدودشدن بخش اتکایی، فشار نقدینگی و افزایش نیاز سرمایه ممکن است هم‌زمان رخ دهند. بنابراین، تحلیل باید در سطح کل ترازنامه انجام شود و به مدیریت دارایی و بدهی، ارزیابی داخلی ریسک و توانگری، قیمت‌گذاری و راهبرد کسب‌وکار پیوند بخورد. یک رقم به‌تنهایی و بدون توضیح مبنا و محدودیت‌ها، چنین تصویری فراهم نمی‌کند.

رویکرد حرفه‌ای آن است که به‌جای تکیه بر دقت ظاهری یک عدد، دامنه نتایج، عوامل اصلی زیان و نقاط شکست سازمان شناسایی شود. اقدامات مدیریتی نیز باید با هزینه، زمان اجرا و محدودیت‌های واقعی خود وارد تحلیل شوند. در نهایت، بهترین مدل لزوماً پیچیده‌ترین مدل نیست؛ مدلی است که برای تصمیم مورد نظر مناسب باشد، مفروضات آن قابل بررسی باشد و نتیجه‌اش به اقدام عملی منجر شود.

از این منظر، ارزش در معرض ریسک اقلیمی نه پیش‌گویی آینده است و نه صرفاً ابزاری برای افشا. این معیار، اگر درست به کار رود، بخشی از سازوکار حفظ توان ایفای تعهدات بیمه‌گر و استمرار حمایت مالی از بیمه‌گزاران است. هدف نهایی نیز تنها کاهش عدد ریسک در ترازنامه یک شرکت نیست؛ بلکه تقویت تاب‌آوری مالی در برابر تحولاتی است که می‌تواند هم‌زمان بنگاه‌ها، خانوارها و کل نظام اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد.

منابع

 

[1] Dietz, S., Bowen, A., Dixon, C., & Gradwell, P. (2016). “Climate value at risk” of global financial assets. Nature Climate Change, 6, 676–679. https://doi.org/10.1038/nclimate2972

[2] MSCI. (2020, February). Climate Value-at-Risk: Introduction.

https://www.msci.com/documents/1296102/16985724/MSCI-ClimateVaR-Introduction-Feb2020.pdf

[3] European Insurance and Occupational Pensions Authority. (2022, August 2). Application guidance on climate change materiality assessments and climate change scenarios in ORSA.

https://www.eiopa.europa.eu/publications/application-guidance-climate-change-materiality-assessments-and-climate-change-scenarios-orsa_en

[4] Bank of England. (2022, May 24). Results of the 2021 Climate Biennial Exploratory Scenario (CBES).

https://www.bankofengland.co.uk/stress-testing/2022/results-of-the-2021-climate-biennial-exploratory-scenario

[5] Financial Stability Board & Network for Greening the Financial System. (2022, November 15). Climate scenario analysis by jurisdictions: Initial findings and lessons. Accompanying official summary: “Current climate scenario analysis exercises may understate climate exposures and vulnerabilities, warn FSB and NGFS.”

https://www.fsb.org/2022/11/current-climate-scenario-analysis-exercises-may-understate-climate-exposures-and-vulnerabilities-warn-fsb-and-ngfs/

[6] International Sustainability Standards Board. (2023). IFRS S2 Climate-related Disclosures. IFRS Foundation.

https://www.ifrs.org/issued-standards/ifrs-sustainability-standards-navigator/ifrs-s2-climate-related-disclosures/

 

 


[1] Climate Value at Risk

[2] Financial Stability Board & Network for Greening the Financial System. (2022, November 15). Climate scenario analysis by jurisdictions: Initial findings and lessons. Accompanying official summary: “Current climate scenario analysis exercises may understate climate exposures and vulnerabilities, warn FSB and NGFS.” https://www.fsb.org/2022/11/current-climate-scenario-analysis-exercises-may-understate-climate-exposures-and-vulnerabilities-warn-fsb-and-ngfs/

[3] Value at Risk

[4] MSCI

[6] Conditional Value at Risk

[7] Expected Shortfall

[8] Risk Transmission Mechanism

[9] Physical Risk

[10] Transition Risk

[12] Stranded Asset

[13] Climate Litigation Risk

[14] Scenario Analysis

[15] Network for Greening the Financial System

[16] Financial Stability Board & Network for Greening the Financial System. (2022, November 15). Climate scenario analysis by jurisdictions: Initial findings and lessons. Accompanying official summary: “Current climate scenario analysis exercises may understate climate exposures and vulnerabilities, warn FSB and NGFS.” https://www.fsb.org/2022/11/current-climate-scenario-analysis-exercises-may-understate-climate-exposures-and-vulnerabilities-warn-fsb-and-ngfs/

[17] Orderly Transition

[18] Disorderly Transition

[19] Discounted Cash Flow

[20] Discount Rate

[21] Risk Premium

[22] Terminal Value

[23] Hazard

[24] Exposure

[25] Vulnerability

[26] Catastrophe Modelling

[27] Deductible

[28] Average Annual Loss

[29] Scope 1 Emissions

[30] Scope 2 Emissions

[31] Scope 3 Emissions

[32] Capital Expenditure

[34] Bank of England. (2022, May 24). Results of the 2021 Climate Biennial Exploratory Scenario (CBES). https://www.bankofengland.co.uk/stress-testing/2022/results-of-the-2021-climate-biennial-exploratory-scenario

[35] Asset–Liability Management

[36] Excess of Assets over Liabilities

[37] Own Risk and Solvency Assessment

[38] European Insurance and Occupational Pensions Authority

[39] European Insurance and Occupational Pensions Authority. (2022, August 2). Application guidance on climate change materiality assessments and climate change scenarios in ORSA.

https://www.eiopa.europa.eu/publications/application-guidance-climate-change-materiality-assessments-and-climate-change-scenarios-orsa_en

[40] Simon Dietz, Alex Bowen, Charlie Dixon and Philip Gradwell

[41] Integrated Assessment Model

[42] Dietz, S., Bowen, A., Dixon, C., & Gradwell, P. (2016). “Climate value at risk” of global financial assets. Nature Climate Change, 6, 676–679. https://doi.org/10.1038/nclimate2972

[43] Dietz, S., Bowen, A., Dixon, C., & Gradwell, P. (2016). “Climate value at risk” of global financial assets. Nature Climate Change, 6, 676–679. https://doi.org/10.1038/nclimate2972

[44] Climate Biennial Exploratory Scenario

[45] No Additional Action

[46] Bank of England. (2022, May 24). Results of the 2021 Climate Biennial Exploratory Scenario (CBES). https://www.bankofengland.co.uk/stress-testing/2022/results-of-the-2021-climate-biennial-exploratory-scenario

[47] Bank of England. (2022, May 24). Results of the 2021 Climate Biennial Exploratory Scenario (CBES). https://www.bankofengland.co.uk/stress-testing/2022/results-of-the-2021-climate-biennial-exploratory-scenario

[48] Underwriting

[49] Attachment Point

[50] Parametric Insurance

[51] Catastrophe Bond

[52] Basis Risk

[53] Risk Appetite

[54] Climate Tipping Points

[55] Financial Stability Board

[56] Financial Stability Board & Network for Greening the Financial System. (2022, November 15). Climate scenario analysis by jurisdictions: Initial findings and lessons. Accompanying official summary: “Current climate scenario analysis exercises may understate climate exposures and vulnerabilities, warn FSB and NGFS.” https://www.fsb.org/2022/11/current-climate-scenario-analysis-exercises-may-understate-climate-exposures-and-vulnerabilities-warn-fsb-and-ngfs/

[57] Non-stationarity

[58] Sensitivity Analysis

[59] Model Validation

[60] Reverse Stress Testing

[61] IFRS S2 Climate-related Disclosures

[62] the International Sustainability Standards Board

[63] International Sustainability Standards Board. (2023). IFRS S2 Climate-related Disclosuress. IFRS Foundation. https://www.ifrs.org/issued-standards/ifrs-sustainability-standards-navigator/ifrs-s2-climate-related-disclosures/

[64] Insurance Protection Gap

امتیاز :  ۰/۰۰ |  مجموع :  ۰

برچسب ها

    V6.4.0.0